Phân xanh là cây, lá tươi được vùi thẳng vào đất hoặc ủ để làm phân. Nhà nông xưa trồng điền thanh, cốt khí, muồng giữa hai vụ rồi cày vùi, nuôi bèo dâu trên mặt ruộng lúa, cắt lá cây họ đậu dúi xuống bùn khi làm cỏ. Phân xanh thêm đạm, thêm mùn, làm đất tơi, và gần như không tốn tiền, chỉ tốn công và tốn một khoảng thời gian đất không cho vụ chính.
Vào thời chưa có nhiều phân hoá học, phân xanh là một trong những nguồn phân chính của đồng ruộng. Nay nó gần như bị quên ở nhiều nơi, không phải vì kém, mà vì người làm ruộng không có đủ thời gian và nhân công. Nhưng với vườn nhà, ruộng nhà làm cho mình ăn, phân xanh vẫn đáng làm.
Vì sao cây họ đậu là cây phân xanh chính?
Rễ cây họ đậu có những nốt sần nhỏ, là nơi sống của một loại vi khuẩn lấy được đạm từ không khí rồi chuyển vào cây. Cây điền thanh, cốt khí, muồng, đậu các loại đều có khả năng này. Vì thế chúng mọc tốt ngay cả ở đất nghèo.
Khi cày vùi thân lá cây họ đậu vào đất, phần đạm cây đã tích luỹ được trả lại cho đất khi thân lá phân huỷ. Cây vụ sau hưởng phần đạm ấy. Cùng lúc, thân lá mục thành mùn làm đất tơi, giữ ẩm tốt hơn.
Ngoài họ đậu, nhiều loại cây, lá khác cũng dùng làm phân xanh: lá xoan, lá cỏ lào, lá cây dại, cỏ non. Chúng không thêm đạm từ không khí nhưng trả lại chất hữu cơ và khoáng mà rễ chúng đã hút từ tầng đất sâu.
Bèo dâu là trường hợp đặc biệt: nó là một loài bèo nhỏ sống cộng sinh với một loại tảo lam cũng cố định được đạm. Nuôi bèo dâu trên mặt ruộng lúa là một cách có từ lâu ở đồng bằng Bắc Bộ để thêm đạm cho lúa.
Những loại phân xanh quen thuộc
Điền thanh. Cây mọc nhanh, cao, chịu úng khá, trồng giữa hai vụ lúa rồi cày vùi khi cây bắt đầu ra hoa.
Cốt khí. Cây bụi lâu năm, trồng ở bờ, đồi, cắt lá nhiều lần để dúi hoặc ủ. Còn giữ đất chống xói.
Muồng hoa vàng. Trồng làm hàng rào, che bóng cho cây non, lá dùng làm phân xanh.
Bèo dâu. Nuôi trên ruộng lúa hoặc ao, vớt bón, hoặc để bèo tự tàn trong ruộng.
Đậu các loại trồng xen, trồng gối. Thu quả xong vùi thân lá.
Keo dậu (keo giậu). Lá giàu đạm, trồng bờ rào, cắt lá dúi hoặc ủ. Lưu ý lá keo dậu cho gia súc ăn nhiều có thể gây hại.
Lá xoan. Dúi xuống ruộng, vừa làm phân vừa được tin là xua bớt sâu.
Cỏ lào (cây cộng sản). Mọc dại nhiều ở trung du, cắt lá ủ phân. Lá có mùi hắc.
Bèo tây, bèo cái. Vớt ở ao, ủ cùng phân chuồng.
Lá cây rụng trong vườn. Gom lại ủ, hoặc tủ gốc.
Rơm rạ, thân ngô, thân lạc. Phụ phẩm vùi lại hoặc ủ, cũng là phân hữu cơ.
Trồng và vùi phân xanh
Gieo điền thanh ngay sau gặt. Ruộng còn ẩm, hạt nảy nhanh.
Gieo dày hơn khi trồng lấy hạt. Mục đích là lấy thân lá nhiều.
Vùi khi cây bắt đầu ra hoa. Lúc này thân lá còn non, nhiều đạm, dễ mục. Để già thân cứng, lâu phân huỷ.
Chặt ngắn trước khi cày vùi. Thân dài quấn vào lưỡi cày, khó vùi đều.
Vùi sâu vừa phải, có ẩm. Đất ẩm giúp thân lá phân huỷ nhanh.
Để một thời gian rồi mới cấy. Thân lá đang thối trong đất có thể hại rễ mạ non. Đợi phân huỷ bớt.
Bón một ít vôi khi vùi nếu đất chua. Giúp phân xanh phân huỷ nhanh hơn.
Dúi lá xanh khi làm cỏ lúa. Cắt lá cốt khí, keo dậu, dúi xuống bùn giữa hàng lúa.
Nuôi bèo dâu cần nước sạch, có lân. Bèo dâu phát triển tốt khi được bón chút lân. Hỏi khuyến nông về cách nuôi ở vùng mình.
Để giống điền thanh riêng. Để một khoảnh cho ra hoa kết quả, lấy hạt cho năm sau.
Trồng cốt khí trên bờ. Không chiếm ruộng mà có nguồn lá quanh năm.
Vì sao phân xanh bị bỏ quên, và khi nào nên làm lại
Cái khó lớn nhất của phân xanh là thời gian. Trồng điền thanh giữa hai vụ lúa cần khoảng trống vài tháng, trong khi nhiều vùng làm hai ba vụ lúa liên tiếp, không có chỗ cho cây phân xanh. Nông dân phải chọn giữa thêm một vụ thu hoạch và thêm một vụ phân xanh.
Cái khó thứ hai là công. Cắt, chặt, vùi cây phân xanh bằng tay rất nặng nhọc. Phân hoá học một bao rắc trong một buổi, nhanh và thấy hiệu quả ngay.
Nhưng cái giá của việc bỏ phân xanh là đất nghèo mùn dần, chai cứng, phải bón nhiều phân hoá học hơn qua từng năm. Người làm ruộng lâu năm nhận ra điều này.
Với vườn nhà, ruộng nhỏ trồng cho gia đình, những chỗ đất bạc màu cần cải tạo, những khoảng thời gian đất nghỉ giữa hai vụ, phân xanh vẫn rất đáng làm. Trồng cốt khí quanh bờ vườn là cách dễ nhất để có nguồn lá phân xanh quanh năm mà không mất đất trồng.
Phân xanh ở vườn rau và vườn cây ăn trái
Vườn rau có những lúc nghỉ giữa hai mùa, như giữa vụ hè và vụ đông ở miền Bắc. Thay vì để đất trơ phơi nắng, gieo một lượt đậu hoặc cây phân xanh nhanh, khi cây cao lưng chừng thì cắt, băm, vùi vào luống.
Vườn cây ăn trái mới trồng có khoảng trống lớn giữa các hàng. Trồng đậu, lạc, cây họ đậu thấp ở đó vừa giữ đất, vừa thêm đạm, vừa có thu hoạch phụ. Khi cây ăn trái lớn, tán khép lại, thì thôi.
Cây cốt khí, muồng trồng làm hàng rào quanh vườn, định kỳ cắt tỉa, lá rải xuống gốc cây ăn trái hoặc ủ phân. Hàng rào vừa chắn gió, vừa là nguồn phân.
Lá tươi rải trên mặt đất sẽ mục dần, nhưng nhanh hơn nếu được vùi nông hoặc phủ thêm một lớp đất mỏng. Rải dày quá trên đất ẩm có thể thối, sinh ruồi, nên rải vừa phải.
Câu hỏi thường gặp
Cây điền thanh trồng bao lâu thì vùi được?
Thường khi cây bắt đầu ra hoa, thân lá còn non. Thời gian tuỳ mùa và vùng, trời nóng ẩm cây lớn nhanh hơn.
Bèo dâu có tác dụng gì với lúa?
Bèo dâu cố định đạm nhờ tảo cộng sinh, khi tàn và vùi vào bùn sẽ cung cấp đạm cho lúa. Bèo phủ mặt ruộng còn giúp hạn chế cỏ dại mọc.
Phân xanh có thay được phân chuồng không?
Hai loại bổ sung cho nhau. Phân xanh thêm đạm và chất hữu cơ tươi, phân chuồng thêm mùn đã phân giải và nhiều khoáng. Dùng cả hai là tốt nhất.
Vùi phân xanh rồi cấy ngay có sao không?
Phân xanh đang phân huỷ mạnh có thể sinh nhiệt và chất độc làm vàng rễ mạ. Nên chờ một thời gian cho đất ổn định rồi mới cấy.
Hạt giống điền thanh lấy ở đâu?
Nhiều nơi để giống từ ruộng năm trước. Có thể hỏi cửa hàng vật tư nông nghiệp hoặc trạm khuyến nông địa phương.
