Đất vườn rau tơi xốp là nhờ ba việc: cuốc xới đúng lúc đất ẩm vừa, đập nhỏ và nhặt sạch rễ cỏ; trộn nhiều chất hữu cơ như phân chuồng hoai, rơm mục, lá mục, tro trấu; và giữ thói quen không dẫm lên đất trồng. Đất sét, đất thịt nặng cần thêm chất xơ để thoáng; đất cát cần thêm mùn, phân chuồng để giữ nước giữ phân.
Người làm vườn giỏi nhìn đất trước khi nhìn cây. Cây còi mà không tìm ra lý do, nhiều khi chỉ vì đất dưới gốc chai cứng như gạch, rễ không đâm được. Cải tạo đất là việc chậm, phải vài mùa mới thấy rõ, nhưng đó là việc duy nhất mà một lần làm tốt thì hưởng mãi.
Nhận biết đất nhà mình bằng tay
Bóp một nắm đất ẩm. Đất cát bóp lại rời ra ngay khi mở tay. Đất thịt giữ thành cục, chạm nhẹ vỡ ra. Đất sét giữ nguyên, bóng tay, dính.
Se đất giữa hai ngón tay. Cát thấy ráp, lạo xạo. Sét thấy trơn mịn, dính. Thịt ở giữa.
Lăn thành sợi. Đất sét lăn được sợi dài, uốn tròn không gãy. Đất thịt lăn được nhưng uốn thì nứt. Đất cát không lăn được.
Nhìn sau mưa. Đất sét đọng nước lâu, đất cát khô nhanh.
Nhìn khi khô hạn. Đất sét nứt toác, đất cát bở rời.
Nhìn màu. Đất nhiều mùn thường sẫm màu hơn. Đất đỏ vàng ở đồi thường nghèo mùn, chua.
Ngửi mùi đất. Đất tốt có mùi đất ẩm dễ chịu. Mùi chua, hôi là đất bí, úng.
Đếm giun khi cuốc. Nhiều giun là đất sống, tơi. Không có giun là đất đang nghèo hoặc chai.
Xem rễ cây cỏ mọc sẵn. Rễ ăn sâu, trắng là đất tốt. Rễ ngắn, cong queo là có lớp đất cứng bên dưới.
Đào thử một hố sâu. Xem có lớp đất cứng, lớp sỏi, lớp sét dưới mặt không.
Hỏi người đã làm đất đó lâu. Họ biết chỗ nào úng, chỗ nào khô, chỗ nào đất tốt.
Cuốc xới đúng lúc: độ ẩm là tất cả
Sai lầm phổ biến nhất khi làm đất là cuốc lúc đất quá ướt. Đất sét, đất thịt ướt bị cuốc sẽ thành những tảng nhão, khi khô cứng lại như gạch, có khi hỏng cả mùa. Các cụ nói đất cuốc lúc ướt là "đất chết".
Cuốc lúc đất quá khô thì tốn sức, lưỡi cuốc bật lên, đất vỡ thành bụi mịn, gặp mưa là đóng váng trên mặt. Cũng không tốt.
Độ ẩm vừa là khi bóp một nắm đất thành cục, thả xuống từ ngang hông thì vỡ ra thành những viên nhỏ. Sau một cơn mưa, chờ vài ngày cho đất ráo là thường đúng lúc.
Cuốc xong thì đập nhỏ những tảng to, nhặt rễ cỏ tranh, cỏ gấu, đá sỏi. Không cần đập đến mịn như bột, những viên đất cỡ hạt ngô là tốt nhất, có khe cho nước và không khí.
Cải tạo từng loại đất
Đất sét: thêm chất xơ thô. Rơm băm, trấu, tro trấu, lá mục trộn vào giúp đất thoáng, bớt dính.
Đất sét: lên luống cao. Giúp thoát nước, rễ không bị úng.
Đất sét: không cuốc khi ướt. Chờ ráo, cuốc nông, cải tạo dần qua nhiều vụ.
Đất cát: thêm nhiều phân chuồng hoai. Mùn giúp đất cát giữ nước và giữ phân.
Đất cát: tủ gốc dày. Rơm, lá phủ mặt giảm bốc hơi, đất mát.
Đất cát: bón ít một, nhiều lần. Phân dễ trôi, bón một lần nhiều là phí.
Đất cát: trộn bùn ao phơi khô. Thêm phần mịn giữ nước, cách các cụ ven biển vẫn làm.
Đất chua: bón vôi hoặc tro. Theo hướng dẫn khuyến nông về lượng, bón trước khi trồng một thời gian.
Đất bạc màu: trồng phân xanh. Một vụ cây họ đậu vùi lại giúp đất có mùn.
Đất có lớp chai bên dưới: cuốc sâu một lần. Phá lớp chai, sau đó chỉ xới nông.
Mọi loại đất: phân chuồng hoai đều đặn. Đó là cách cải tạo chung, chậm mà chắc.
Những thói quen làm đất vườn chai cứng
Dẫm lên luống. Mỗi bước chân lên đất ẩm là nén chặt đất xuống. Một luống bị dẫm nhiều lần trong vụ, đến cuối vụ cứng như sân. Lối đi và luống phải tách bạch.
Để đất trơ trụi phơi nắng mưa. Mưa to đập thẳng vào đất trần làm vỡ các hạt đất, tạo lớp váng cứng trên mặt. Nắng gắt làm chết giun và vi sinh vật. Giữa hai vụ nên phủ rơm hoặc trồng cây phủ đất.
Chỉ bón phân hoá học, không bón phân hữu cơ. Đất mất dần mùn, hạt đất rời rạc, khi khô thì cứng, khi ướt thì dính. Rau vẫn lên nhờ phân, nhưng đất ngày càng khó làm.
Tưới bằng vòi mạnh xối thẳng vào đất. Đất bị xối, trôi, đóng váng. Tưới bằng ô doa, vòi sen, hoặc tưới vào rãnh cho nước ngấm từ từ.
Giun đất: người làm đất không công
Ông bà ta thấy giun nhiều là mừng, vì giun là dấu hiệu đất sống. Giun đào hang làm đất thoáng, kéo lá mục từ mặt xuống, ăn đất rồi thải ra phân giun là loại phân tơi mịn rất tốt cho cây.
Muốn nhiều giun thì cho giun ăn: phủ rơm, lá mục trên mặt đất, bón phân chuồng hoai đều đặn. Giữ đất ẩm, không để khô kiệt hay ngập úng lâu.
Những thứ làm giun biến mất: thuốc diệt cỏ, thuốc trừ sâu dùng nhiều, cuốc lật sâu liên tục, đất trơ không có chất hữu cơ.
Nhiều nhà còn nuôi giun trong thùng hoặc hố bằng phân bò, rơm mục, lấy phân giun bón rau và lấy giun cho gà vịt. Đây là một nghề phụ nhỏ mà vườn nào cũng làm được.
Câu hỏi thường gặp
Đất vườn rau bao lâu phải cải tạo một lần?
Thực ra cải tạo đất là việc làm liên tục, mỗi vụ bổ sung phân chuồng và chất hữu cơ. Cuốc sâu phá lớp chai thì vài năm một lần tuỳ đất.
Có nên mua đất sạch về trồng rau?
Với vườn nhỏ, thùng xốp, đất mua giúp bắt đầu nhanh. Với vườn đất, cải tạo đất sẵn có bằng phân chuồng, rơm mục bền hơn và rẻ hơn về lâu dài.
Đất vườn nhiều sỏi đá thì làm sao?
Nhặt bớt đá lớn khi cuốc, lên luống cao bằng đất mặt tốt, bổ sung phân chuồng. Sỏi nhỏ không hại, còn giúp thoát nước.
Đất vườn có mùi hôi là vì sao?
Thường do úng nước, thiếu không khí hoặc chất hữu cơ tươi đang thối. Khơi rãnh thoát nước, cuốc xới cho thoáng khi đất ráo, không vùi phân tươi.
Tro trấu trộn đất có tốt không?
Tro trấu và than trấu giúp đất sét thoáng hơn, đất bầu nhẹ hơn. Không trộn quá nhiều vì có tính kiềm, và nên dùng cùng phân chuồng.
