Cho gà mái ấp trứng thành công cần: chọn trứng mới đẻ trong vài ngày, sạch, cỡ vừa, vỏ lành; làm ổ ở góc tối, yên tĩnh, lót rơm khô sạch; đặt thức ăn và nước uống gần ổ; soi trứng khoảng tuần thứ nhất để loại trứng không phôi. Gà mái ấp khoảng ba tuần thì trứng nở, có khi sớm hay muộn một chút tùy trời.
Ấp trứng bằng gà mẹ là cách nhà nông giữ giống gà nhà từ đời này sang đời khác, không phụ thuộc gà giống ở chợ. Một con gà mái ấp giỏi, nuôi con khéo là tài sản quý trong đàn. Nhưng không phải gà mái nào cũng ấp, và không phải ổ trứng nào cũng nở đều, phần nhiều do cách chọn trứng và làm ổ của người nuôi.
Nhận biết gà đòi ấp và chọn gà mẹ
Gà nằm lì trong ổ đẻ không chịu ra. Kể cả khi đã đẻ xong, gà vẫn nằm, ai đến gần là xù lông kêu gừ gừ.
Gà rụng lông ức. Gà đòi ấp thường tự rỉa bớt lông ức để da tiếp xúc trực tiếp với trứng.
Gà bỏ ăn, ít ra khỏi ổ. Chỉ ra ăn uống nhanh rồi quay về ngay.
Thử bằng vài quả trứng giả hoặc trứng không phôi. Để gà nằm vài hôm. Gà nằm chắc thì mới thay bằng trứng ấp thật.
Chọn gà mẹ đã từng ấp tốt. Gà mái có tính ấp và nuôi con di truyền khá rõ. Ghi nhớ con nào ấp giỏi.
Gà mẹ khoẻ, không có rận mạt. Rận mạt sinh sôi trong ổ ấp làm gà mẹ khó chịu bỏ ổ và hại gà con. Kiểm tra dưới cánh, quanh hậu môn.
Gà mẹ cỡ vừa. Gà quá to nặng dễ làm vỡ trứng, gà quá nhỏ ủ không hết trứng.
Không chọn gà dữ, hay mổ trứng. Có con gà mổ trứng ăn, không cho ấp.
Gà mái ta thường ấp tốt hơn gà công nghiệp. Nhiều giống gà công nghiệp đã mất tính ấp.
Tránh cho ấp vào lúc nóng gắt nhất hoặc rét nhất. Gà mẹ và gà con dễ chết. Mùa xuân và mùa thu thường thuận hơn.
Chỉ cho một số gà ấp cùng lúc. Để chăm gà mẹ và gà con chu đáo, không quá tải.
Chọn trứng và làm ổ ấp
Trứng để ấp phải có trống. Đàn không có gà trống hoặc có nhưng quá già, trứng sẽ không có phôi. Lấy trứng mới đẻ trong khoảng một tuần, để nơi thoáng mát, đầu to hướng lên. Trứng để lâu quá, nhất là mùa nóng, tỷ lệ nở giảm rõ.
Chọn trứng cỡ vừa, hình dáng cân đối, vỏ nhẵn, không nứt, không méo. Trứng quá to có thể hai lòng đỏ, trứng quá nhỏ gà con yếu. Trứng bẩn thì lau nhẹ bằng khăn khô, không rửa nước vì làm mất lớp màng bảo vệ trên vỏ.
Ổ ấp làm trong thúng, sọt hoặc hộp gỗ, lót rơm khô sạch, lõm ở giữa để trứng không lăn ra ngoài. Đặt ổ ở góc tối, yên tĩnh, tránh người qua lại, tránh chó mèo. Nhiều nhà rắc chút tro bếp dưới lớp rơm, hoặc lót lá xoan, lá sả, theo kinh nghiệm là để bớt rận mạt.
Số trứng tuỳ cỡ gà mẹ: gà mẹ phải ủ kín được hết số trứng dưới bụng và cánh. Trứng thừa ở rìa không đủ ấm sẽ chết phôi, lại làm gà mẹ phải xoay trở nhiều. Nhiều nhà xếp trứng rồi cho gà nằm thử, trứng nào lòi ra ngoài thì bớt đi.
Chăm gà mẹ trong ba tuần ấp
Đặt thức ăn, nước uống gần ổ. Gà mẹ chỉ rời ổ ít phút mỗi ngày. Thức ăn gần thì gà ăn nhanh và về ổ sớm.
Cho ăn thóc, ngô là chính. Thức ăn khô giúp phân gà khô, không làm bẩn ổ.
Có chỗ tắm đất cát cho gà mẹ. Gà tắm đất để trừ rận mạt. Một chậu tro trộn cát gần ổ là tốt.
Không làm phiền gà mẹ. Không nhấc gà ra xem trứng liên tục. Gà bị quấy dễ bỏ ổ.
Nếu gà không tự ra ăn, nhấc nhẹ ra mỗi ngày. Có con gà ấp lì đến kiệt sức. Nhấc ra cho ăn uống rồi thả về.
Soi trứng khoảng tuần đầu. Dùng đèn pin áp vào đầu to trong phòng tối: trứng có phôi thấy mạch máu toả như mạng nhện; trứng trong suốt là không phôi, lấy ra.
Soi lại lần hai giữa kỳ. Trứng có vòng máu đỏ đứt, hoặc phôi mờ đục không phát triển là phôi chết, bỏ để không thối trong ổ.
Trứng vỡ phải dọn ngay. Lòng trứng dính vào trứng khác làm bịt lỗ thở trên vỏ. Lau sạch, thay rơm.
Mùa hanh khô có thể tăng ẩm nhẹ. Một số người vẩy chút nước ấm lên rơm quanh ổ những ngày cuối. Làm nhẹ tay, không làm ướt trứng.
Không đổi ổ giữa chừng. Chuyển ổ làm gà mẹ hoảng, dễ bỏ ấp.
Ghi ngày bắt đầu ấp. Để biết khi nào soi trứng, khi nào chuẩn bị cho gà con nở.
Những ngày trứng nở và khi ổ nở kém
Khoảng ba tuần, gà con bắt đầu mổ vỏ từ bên trong. Nghe tiếng chiêm chiếp trong trứng là dấu hiệu sắp nở. Việc của người nuôi lúc này là để yên. Nhiều người sốt ruột bóc vỏ giúp, làm gà con chảy máu hoặc chết vì mạch máu trong vỏ chưa khép hết.
Gà con nở xong thường được gà mẹ ủ dưới bụng một thời gian cho khô lông, chưa cần ăn ngay vì còn lòng đỏ dự trữ trong bụng. Nhặt vỏ trứng ra khỏi ổ để trứng chưa nở không bị vỏ úp lên. Trứng nào quá ngày dự tính khá lâu mà không có động tĩnh thì đem soi, không phôi hoặc phôi chết thì bỏ.
Ổ nở ít thường do mấy lý do: trứng không có phôi vì trống già, trống ít; trứng để lâu trước khi ấp; ổ ấp quá nhiều trứng; gà mẹ bỏ ổ giữa chừng; hoặc trời quá nóng, quá khô. Ghi lại từng ổ giúp nhận ra nguyên nhân sau vài lần.
Sau khi nở, cho gà mẹ và gà con ở riêng trong quây vài ngày trước khi thả ra vườn. Gà con quá nhỏ dễ bị quạ, diều, mèo bắt, và dễ bị nhiễm lạnh khi mưa. Tiêm phòng cho gà con theo lịch thú y ngay từ những tuần đầu.
Chọn gà trống giống để trứng có phôi tốt
Trống khoẻ, nhanh nhẹn. Mào đỏ tươi, mắt sáng, lông mượt, đi lại hoạt bát.
Chân thẳng, đứng vững. Trống chân yếu, khuỳnh chân thì đạp mái kém.
Không quá già. Trống già tỷ lệ trứng có phôi giảm, gà con yếu.
Không quá to so với mái. Trống quá nặng làm mái bị thương khi đạp.
Tỷ lệ trống mái vừa phải. Ít trống thì nhiều trứng không phôi, nhiều trống thì trống đá nhau, mái bị quấy.
Không lấy trống cùng đàn mãi. Đổi trống định kỳ để tránh cận huyết.
Trống từ đàn không bệnh. Hỏi rõ đàn gốc đã tiêm phòng chưa, có từng bị dịch không.
Cách ly trống mới về. Như mọi con gà mới mua, nhốt riêng và theo dõi.
Để ý trống có đạp mái không. Mái nào lông lưng bị xơ, trụi là đã được đạp. Mái lông lưng nguyên vẹn có thể trứng không phôi.
Để trống ăn đủ đạm. Trống giống cần ăn tốt hơn gà thịt để giữ sức.
Ghi lại ổ nào nở tốt, trống nào. Vài lứa là biết trống nào đáng giữ.
Câu hỏi thường gặp
Gà mái ấp mấy ngày thì trứng nở?
Trứng gà thường nở sau khoảng ba tuần ấp. Trời lạnh hoặc trứng để lâu có thể nở chậm hơn một hai ngày, trời nóng có khi sớm hơn.
Có cho gà mái ấp trứng vịt được không?
Được, nhiều nhà vẫn làm vậy. Trứng vịt cần thời gian ấp dài hơn trứng gà, và trứng to nên gà mẹ ủ được ít quả hơn. Vịt con nở ra lại thích nước, gà mẹ nuôi có phần lúng túng.
Vì sao gà mái đang ấp lại bỏ ổ?
Hay gặp do rận mạt nhiều, ổ bị quấy rầy, chỗ ấp nóng bức, hoặc gà chưa thật sự đòi ấp. Làm sạch ổ, chuyển về chỗ yên tĩnh từ trước khi cho ấp, và thử gà bằng trứng giả vài ngày.
Làm sao để gà mái thôi đòi ấp?
Nhiều nhà nhốt gà mái riêng ở chỗ thoáng, sáng, không có ổ vài ngày để gà hết cơn đòi ấp. Không nên dùng cách ngâm nước lạnh hay hành hạ gà như một số mẹo truyền miệng.
Trứng mua ở chợ có ấp được không?
Trứng chợ thường không rõ có phôi hay không và để đã lâu, nhiều khi đã qua bảo quản lạnh, tỷ lệ nở rất thấp. Nên lấy trứng từ đàn nhà có trống hoặc từ nhà quen.
