Tro bếp từ rơm rạ, củi, trấu là nguồn kali quen thuộc của nhà nông, đồng thời có tính kiềm giúp đất bớt chua. Tro hợp bón cho cây ăn củ như khoai, cây ăn quả như chuối, cà chua, bầu bí, cho hành tỏi và cho lúa ở đất bạc màu. Không nên bón nhiều cho cây ưa đất chua, không trộn tro với phân đạm rồi để lâu, và phải cất tro nơi khô để mưa khỏi rửa trôi chất.
Bếp rơm, bếp củi mỗi ngày để lại một ít tro. Các bà xúc tro ra góc bếp, dồn vào bao, rồi đem rắc gốc chuối, rắc luống hành, trộn đất ươm cây. Ngày nay nhiều nhà đã dùng bếp ga, nhưng ở quê tro vẫn còn, và nó vẫn là thứ phân bón rẻ nhất mà hiệu quả.
Tro bếp có gì mà ông bà quý?
Khi đốt rơm, củi, phần hữu cơ cháy hết, chỉ còn lại khoáng chất mà cây đã hút từ đất. Trong đó nhiều nhất là kali và canxi, cùng một ít lân, magiê và các chất vi lượng. Tro trả lại đất những gì cây đã lấy đi.
Kali là chất giúp cây cứng cáp, chắc hạt, củ to, quả ngọt, chịu hạn và chịu rét tốt hơn. Người trồng chuối, trồng khoai ở quê ai cũng biết tro bếp làm củ khoai bở, buồng chuối chắc. Đó chính là tác dụng của kali.
Tro có tính kiềm mạnh. Rắc tro lên đất chua giống như bón một ít vôi, làm đất bớt chua. Đây là lợi thế ở những vùng đất chua, đất bạc màu, nhưng cũng là lý do không nên bón quá nhiều ở đất vốn đã kiềm.
Lượng chất trong tro thay đổi nhiều theo thứ được đốt: tro rơm khác tro củi, tro trấu có nhiều silic hơn. Vì vậy không có công thức chính xác, chỉ có kinh nghiệm quan sát cây.
Cây nào hợp với tro bếp
Chuối. Cây cần nhiều kali. Rắc tro quanh bụi rồi phủ lá, tưới nước.
Khoai lang, khoai tây, khoai sọ. Giúp củ chắc và bở hơn. Trộn vào đất khi vun luống.
Hành, tỏi. Rắc tro trên luống giúp củ chắc, lại làm một số côn trùng ngại bò qua.
Cà chua, ớt, cà tím. Giúp quả chắc. Bón vừa phải, không rắc sát thân.
Bầu, bí, dưa. Khi cây ra hoa, rắc tro quanh gốc giúp đậu quả tốt hơn.
Cây ăn trái sau thu hoạch. Trộn tro với phân chuồng hoai bón theo mép tán.
Lúa ở đất bạc màu, đất cát. Bón lót cùng phân chuồng.
Rau họ cải trên đất chua. Tro giúp giảm chua, cải lên tốt hơn.
Đậu, lạc. Cây họ đậu cần canxi và kali, tro là nguồn tốt.
Đất ươm cây con. Trộn một ít tro vào đất bầu, không nhiều.
Hố trồng cây mới. Trộn một ít tro với phân chuồng và đất mặt.
Những điều cần tránh khi dùng tro
Không bón nhiều cho cây ưa chua. Chè, dứa, sim, một số cây ưa đất chua sẽ vàng lá nếu đất bị kiềm hoá.
Không trộn tro với phân đạm rồi để lâu. Tro kiềm làm đạm dạng amoni bay hơi mất. Bón cách nhau vài ngày.
Không rắc tro dày lên lá non. Tro ẩm trên lá có thể làm cháy lá.
Không dùng tro đốt rác nhựa, cao su, gỗ sơn. Có thể chứa kim loại nặng và chất độc.
Không dùng tro than đá, than tổ ong. Thành phần khác tro thực vật, có thể có chất không tốt cho đất.
Không bón tro nóng. Tro còn than hồng có thể gây cháy, làm bỏng rễ.
Không bón quá nhiều liên tục ở một chỗ. Đất có thể bị kiềm quá. Luân phiên với phân chuồng.
Không để tro ngoài mưa. Kali tan rất nhanh trong nước, tro dầm mưa mất gần hết chất.
Không bón tro cho đất đã bón vôi nhiều. Cộng dồn độ kiềm.
Không để trẻ con nghịch tro. Tro kiềm có thể làm rát da, vào mắt rất đau.
Đeo khẩu trang khi rắc tro nhiều. Bụi tro mịn bay vào phổi.
Cất tro và các cách dùng tro khác trong nhà nông
Tro phải cất ở chỗ khô: chum có nắp, bao dứa kê cao trong bếp hay nhà kho. Nhiều nhà có một góc bếp xây gạch riêng để đựng tro. Tro để ngoài trời, gặp một trận mưa là phần kali quý nhất theo nước trôi đi.
Ngoài bón cây, tro còn nhiều việc. Tro trộn với thóc giống, hạt đậu để cất, theo kinh nghiệm cũ giúp hạt khô và ít mọt. Tro rắc quanh gốc cây chặn ốc sên, kiến. Tro dùng lót ổ gà để bớt rận mạt, rắc chuồng cho khô.
Trong đống ủ phân, rắc một lớp tro mỏng giữa các lớp phân giúp thêm kali cho phân ủ. Nhưng nhớ đừng rắc quá dày vì tính kiềm có thể làm mất đạm của đống phân.
Các bà còn dùng nước tro lọc để giặt, để làm bánh tro, bánh gio. Mỗi thứ trong bếp nhà nông đều có đường đi của nó.
Tro trấu và than trấu: có khác tro bếp không?
Ở vùng có nhiều trấu như đồng bằng sông Cửu Long, người ta hay dùng tro trấu và than trấu. Tro trấu là trấu đốt cháy hết, màu xám trắng. Than trấu là trấu đốt chưa cháy hết, còn màu đen, giữ nguyên hình hạt trấu.
Tro trấu có kali nhưng ít hơn tro rơm, lại nhiều silic. Silic giúp thân lá cây cứng, nhưng tro trấu không phải nguồn kali mạnh. Than trấu thì chủ yếu dùng để làm đất tơi, thoáng, giữ ẩm, trộn vào đất bầu, đất trồng rau trong chậu.
Than trấu hút nước và giữ ẩm tốt, trộn vào đất thịt nặng giúp đất bớt dính. Nhưng than trấu mới đốt còn nóng và có thể kiềm, nên để nguội, tưới nước rửa bớt rồi mới trộn.
Cả tro trấu và than trấu đều nên dùng như một phần bổ sung, không thay thế phân chuồng.
Câu hỏi thường gặp
Bón tro bếp bao nhiêu là đủ?
Không có con số chính xác vì tro mỗi bếp mỗi khác. Nguyên tắc là rắc mỏng, lặp lại theo vụ, và quan sát cây. Thấy lá cây vàng giữa gân hay đất có dấu hiệu kiềm thì giảm.
Tro bếp có thay được phân kali mua ở cửa hàng không?
Tro là nguồn kali tốt cho vườn nhà, nhưng lượng kali trong tro thấp hơn nhiều so với phân kali tinh, và không ổn định. Với ruộng lớn cần năng suất cao thì khó chỉ dùng tro.
Tro bếp có diệt được sâu không?
Tro làm một số côn trùng như rệp, bọ nhảy, ốc sên khó chịu và tránh xa, nhưng không diệt được sâu lớn. Nó là biện pháp phụ.
Tro than củi nướng thịt có dùng được không?
Tro củi sạch thì dùng được. Tro có dính mỡ, dầu nhiều, hoặc từ than có chất mồi lửa hoá học thì không nên.
Tro có bón cho lan, cây cảnh được không?
Một số cây cảnh ưa chua như lan, đỗ quyên không hợp tro. Cây cảnh khác bón rất ít, pha loãng và theo dõi.
