Nuôi gà thả vườn cho gia đình cần bốn thứ: một chuồng ngủ cao ráo, kín gió, có sào đậu; một khoảng vườn quây rào để gà bới cỏ, bắt sâu; thức ăn tận dụng từ thóc, ngô, cám, rau, cộng thêm thứ gà tự kiếm; và lịch tiêm phòng theo hướng dẫn của thú y xã. Nuôi vài chục con khoẻ mạnh thì dễ hơn nhiều so với cố nuôi đông trong khi chuồng chật.
Gà ta thả vườn là con vật gắn với mọi mái nhà quê. Nó ăn thóc rơi, cơm thừa, sâu bọ, trả lại trứng, thịt và phân bón cho vườn. Nhưng cũng chính gà ta thả rông là con hay chết hàng loạt nhất khi dịch về. Cái khác nhau giữa nhà nuôi được và nhà nuôi mãi mất là ở chỗ chuồng sạch, không nuôi lẫn lộn, và tiêm phòng đầy đủ.
Chuồng ngủ: chỗ gà được an toàn nhất trong ngày
Gà thả vườn ban ngày đi khắp vườn, nhưng ban đêm phải về chuồng. Chuồng ngủ phải chắn được ba thứ: gió lùa, mưa hắt và kẻ săn đêm như chồn, cầy, rắn, chuột. Nhiều nhà mất gà vì chuồng hở một góc, chỉ một đêm là chồn cắn chết cả đàn.
Chuồng đặt ở chỗ cao ráo, hướng tránh gió mùa đông. Ở miền Bắc, mặt chuồng quay về hướng nam hoặc đông nam, phía bắc che kín. Ở miền Nam nắng nóng, chuồng cần thoáng, có mái che nắng buổi chiều. Nền chuồng lót trấu hoặc rơm khô dày, định kỳ thay mới và mang lót cũ đi ủ phân.
Trong chuồng có sào đậu bằng tre cao hơn nền. Gà có thói quen ngủ trên cao, ngủ dưới nền ẩm dễ bị bệnh đường hô hấp. Ổ đẻ đặt ở góc tối, lót rơm sạch, để gà mái đẻ đúng chỗ, không đẻ rải rác ngoài bụi.
Chuồng không cần đẹp, không cần tốn kém. Tre, gỗ tận dụng, lưới thép, mái lá hay tấm lợp cũ đều dùng được. Điều quan trọng là kín đêm, thoáng ngày, khô nền và dễ dọn.
Vườn thả và thức ăn cho gà
Quây rào vườn thả. Gà thả rông ra đường dễ bị xe cán, bới rau hàng xóm và lây bệnh từ đàn khác. Rào lưới, rào tre là đủ.
Vườn có bóng mát và có nắng. Gà cần tắm nắng buổi sáng và trú bóng buổi trưa. Vườn chuối, vườn cây ăn trái là nơi thả lý tưởng.
Chia vườn làm hai khu để luân phiên. Khu này thả, khu kia nghỉ cho cỏ mọc lại và mầm bệnh trong đất giảm.
Thóc, ngô là thức ăn chính. Cho ăn buổi sáng ít để gà còn đi kiếm, buổi chiều cho no để gà về chuồng.
Rau xanh băm nhỏ. Rau muống, bèo, lá rau lang, lá chuối non. Gà thả vườn tự ăn cỏ, nhưng mùa khô cần bổ sung.
Đạm từ giun, sâu, ốc, mối. Nhiều nhà nuôi giun trong hố phân để gà ăn, hoặc bắt mối cho gà con. Ốc phải đập nhỏ, nấu chín.
Cơm thừa, cám gạo. Tận dụng thức ăn thừa trong nhà, nhưng không cho ăn đồ ôi thiu, mốc.
Sỏi nhỏ và vỏ trứng, vỏ sò. Gà cần sỏi để nghiền thức ăn trong mề, gà đẻ cần canxi từ vỏ sò, vỏ trứng đập nhỏ.
Nước sạch luôn có. Máng nước thay hằng ngày, rửa sạch. Nước bẩn là đường lây bệnh nhanh nhất.
Không để thức ăn qua đêm ngoài máng. Thức ăn thừa ẩm mốc, thu hút chuột, kiến.
Cẩn thận với thóc, ngô mốc. Hạt mốc có thể gây ngộ độc cho gà. Hạt nào mốc xanh, mốc đen thì bỏ.
Phòng bệnh cho đàn gà nhà
Tiêm phòng theo lịch của thú y xã. Các bệnh như Newcastle (dịch tả gà), cúm gia cầm, Gumboro có vắc xin. Lịch và loại vắc xin hỏi cán bộ thú y hoặc cửa hàng thuốc thú y có chuyên môn.
Không tự dùng kháng sinh khi gà ốm. Dùng sai loại, sai liều làm gà không khỏi, thuốc tồn trong thịt trứng và vi khuẩn kháng thuốc. Hỏi thú y trước.
Cách ly gà mới mua về. Nhốt riêng một thời gian, theo dõi xem có khoẻ không rồi mới thả chung.
Không nuôi lẫn gà với vịt ngan chung chuồng. Mỗi loài mang mầm bệnh riêng và điều kiện sống khác nhau.
Vệ sinh chuồng định kỳ. Thay lót, quét vôi tường và nền chuồng, phơi nắng máng ăn máng uống.
Diệt chuột, không để chim hoang vào chuồng. Chuột và chim mang mầm bệnh và ăn trộm thức ăn.
Quan sát gà mỗi sáng khi mở chuồng. Gà ủ rũ, xù lông, đi phân lạ, không ăn là phải tách riêng ngay.
Gà chết bất thường phải báo thú y. Nhiều gà chết cùng lúc có thể là dịch. Không bán chạy, không vứt xác ra kênh, chôn đúng cách theo hướng dẫn.
Không ăn gà bệnh chết. Có bệnh lây sang người như cúm gia cầm. Người giết mổ gà ốm có nguy cơ cao nhất.
Rửa tay sau khi dọn chuồng. Nhất là với trẻ con hay chơi với gà con.
Hạn chế người lạ vào khu nuôi. Người đi buôn gà, người từ vùng có dịch có thể mang mầm bệnh theo giày dép.
Những lỗi làm đàn gà nhà cứ nuôi là chết
Lỗi phổ biến nhất là mua gà ở chợ về thả ngay vào đàn. Gà chợ đi qua nhiều tay, nhiều lồng, rất dễ mang mầm bệnh. Chỉ một con là đủ làm cả đàn lăn ra chết sau vài ngày. Người nuôi lâu năm tự ấp gà con từ gà mái nhà là vì vậy.
Lỗi thứ hai là nghĩ gà ta khoẻ nên không cần tiêm phòng. Gà ta chịu kham khổ hơn gà công nghiệp, nhưng trước những bệnh dịch lớn thì nó cũng chết như thường. Tiêm phòng tốn ít hơn nhiều so với mất cả đàn.
Lỗi thứ ba là nuôi quá đông trong chuồng chật. Gà chen nhau, nền chuồng ẩm ướt, amoniac từ phân bốc lên cay mắt, gà sinh bệnh hô hấp, mổ lông nhau. Nếu vào chuồng buổi sáng mà thấy cay mũi, chuồng đang quá đông hoặc quá bẩn.
Lỗi cuối cùng là thả gà ra đường, ra đồng, cho đi lẫn với gà nhà khác. Lúc bình thường thì không sao, nhưng khi có dịch trong xóm, đàn thả rông là đàn nhiễm đầu tiên. Quây vườn là cách phòng bệnh rẻ nhất.
Chọn giống gà ta và giữ giống trong nhà
Mỗi vùng có giống gà quen: gà ri nhỏ con đẻ khá và ấp giỏi, gà Mía, gà Hồ, gà Đông Tảo to con ở một số vùng đồng bằng Bắc Bộ, gà ác nhỏ lông trắng da đen, gà tàu vàng ở Nam Bộ, gà đồi, gà H Mông ở miền núi. Chọn giống quen vùng thì gà hợp khí hậu và dễ nuôi hơn.
Người nuôi lâu năm giữ giống bằng cách để lại những con mái đẻ đều, ấp giỏi, nuôi con khéo, và một hai con trống khoẻ, dáng đẹp. Mỗi đời chọn lại một lần, đàn gà dần dần tốt lên.
Nên đổi trống sau vài năm, lấy trống từ nhà quen ở xóm khác, để tránh cận huyết làm gà con yếu, dị tật. Trống mới cũng phải được cách ly và tiêm phòng trước khi thả vào đàn.
Trộn lẫn nhiều giống trong một đàn nhỏ thì sau vài đời không còn ra giống nào. Muốn giữ giống quý, nuôi riêng một đàn nhỏ, không cho lẫn trống khác.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi gà thả vườn cần diện tích bao nhiêu?
Không có con số cứng cho mọi vườn, nhưng nguyên tắc là gà phải có đủ chỗ để đi bới mà đất vẫn còn cỏ. Nếu vườn trơ trụi hết cỏ, đầy phân, là đang nuôi quá đông so với diện tích.
Gà ta nuôi bao lâu thì ăn thịt được?
Tuỳ giống, tuỳ cách cho ăn, gà ta thả vườn lớn chậm hơn gà công nghiệp và thường được nuôi dài ngày hơn. Nhiều nhà nuôi đến khi gà săn chắc, thịt thơm chứ không chạy theo cân nặng.
Gà ủ rũ, đi phân xanh thì làm sao?
Tách riêng con ốm ngay, giữ ấm, cho nước sạch và báo cán bộ thú y để biết là bệnh gì. Không tự mua kháng sinh cho uống vì có thể không đúng bệnh.
Có nên cho gà ăn cám công nghiệp?
Có thể trộn một phần để gà lớn nhanh hơn, nhất là gà con. Nhưng gà thả vườn vẫn nên ăn thóc, ngô, rau và thức ăn tự kiếm là chính để giữ chất thịt.
Phân gà dùng làm gì trong vườn?
Phân gà là phân bón tốt nhưng rất nóng, phải ủ hoai cùng rơm rạ, lá cây trước khi bón. Bón phân gà tươi trực tiếp dễ làm cháy rễ rau.
