Ủ phân chuồng hoai tại nhà là xếp phân chuồng xen với rơm rạ, cỏ, lá khô thành đống trên nền nện chặt, có mái che mưa; giữ ẩm vừa phải như miếng giẻ đã vắt; trát một lớp bùn hoặc phủ kín bên ngoài để đống ủ nóng lên; đảo đống định kỳ cho đều. Phân hoai có màu nâu đen, tơi, cầm không dính tay, mùi đất chứ không còn mùi hôi nồng.
Hố phân sau nhà là một phần của mọi gia đình nông dân xưa. Người ta nói ruộng tốt nhờ phân, phân tốt nhờ ủ. Phân chuồng đổ đống ngoài trời, mưa dội, nắng phơi, sau vài tháng chỉ còn lại một đống xác xơ, chất tốt đã trôi đi hết. Còn phân được ủ đúng, một gánh bằng mấy gánh phân bỏ đống.
Vì sao phải ủ, không bón phân tươi?
Phân chuồng tươi chứa nhiều chất chưa phân giải. Bón xuống đất, nó tiếp tục phân huỷ ngay tại chỗ, sinh nhiệt và khí, làm cháy rễ cây, vàng lá rau. Với ruộng lúa ngập nước, phân tươi thối yếm khí, làm mạ mới cấy chậm bén.
Phân tươi còn mang theo hạt cỏ dại mà gia súc ăn vào, trứng giun sán, vi khuẩn gây bệnh. Rau ăn sống bón phân tươi là nguy cơ cho sức khoẻ cả nhà. Một đống ủ nóng đúng cách giúp giảm mạnh những thứ này.
Ủ còn là để giữ chất. Nước tiểu gia súc và phần nước trong phân chứa nhiều đạm, dễ bay hơi hoặc trôi theo mưa. Đống ủ có mái che, có lớp trát bùn giữ lại được phần lớn.
Cuối cùng, phân ủ hoai tơi xốp, rải đều dễ dàng, trộn vào đất làm đất tơi và giữ ẩm tốt hơn. Đó là cái mà phân hoá học không thay được.
Chuẩn bị chỗ ủ
Nền cao, nện chặt hoặc láng xi măng. Nước phân không thấm mất xuống đất, không ô nhiễm giếng.
Có mái che mưa nắng. Mái lá, tấm lợp cũ là đủ. Mưa làm trôi chất, nắng làm khô đống.
Có rãnh và hố nhỏ thu nước phân. Nước chảy ra được hứng lại, tưới ngược lên đống.
Gần chuồng, gần vườn. Dọn chuồng và chở phân ra vườn đều tiện.
Xa giếng nước ăn, xa nhà ở. Tránh mùi và tránh nước thấm sang giếng.
Chia hai ô ủ. Một ô đang đổ phân mới, một ô đang ủ chín. Luân phiên nhau.
Chuẩn bị chất độn. Rơm, rạ, cỏ khô, lá cây, trấu, mùn cưa. Chất độn giúp đống thoáng và giữ nước phân.
Chuẩn bị đất bùn để trát. Bùn ao, đất thịt nhào nước.
Dụng cụ: chĩa, xẻng, cào. Cán dài đỡ phải cúi.
Tro bếp, vôi bột nếu có. Rắc một ít giữa các lớp theo kinh nghiệm địa phương.
Không đổ rác nhựa, thuỷ tinh vào đống ủ. Những thứ đó không phân huỷ, lẫn vào ruộng vườn.
Các bước ủ đống phân
Lót đáy bằng một lớp rơm rạ dày. Hút nước phân, không để phân nằm trực tiếp trên nền.
Xếp phân xen chất độn từng lớp. Một lớp phân, một lớp rơm, cứ thế lên dần.
Tưới ẩm nếu phân khô. Ẩm vừa như giẻ vắt, bóp một nắm thấy ướt tay mà không chảy nước.
Nén vừa phải. Không nén chặt quá làm đống ngạt, không để xốp quá làm mất nhiệt.
Đống cao vừa tầm. Đống thấp quá không giữ được nhiệt, cao quá khó đảo.
Trát bùn hoặc phủ bạt kín bên ngoài. Giữ nhiệt, giữ ẩm, giữ đạm không bay mất.
Chọc vài lỗ thông hơi. Một số nơi cắm vài ống tre thủng đốt vào đống để thoáng khí.
Sau một thời gian, đảo đống. Đưa phần ngoài vào trong, trong ra ngoài, tưới thêm ẩm nếu khô.
Trát hoặc phủ lại sau khi đảo. Đống lại nóng lên lần nữa.
Đảo thêm vài lần tuỳ độ hoai. Đảo nhiều thì hoai nhanh và đều hơn.
Ghi ngày bắt đầu ủ. Để biết đống nào đã đủ ngày.
Nhận biết phân đã hoai và sửa đống ủ hỏng
Đống ủ tốt, vài ngày sau khi xếp sẽ nóng lên rõ, thọc tay vào giữa thấy nóng, buổi sáng lạnh có hơi bốc lên. Sau đó nhiệt giảm dần, đảo lần nữa lại nóng. Khi đảo mà đống không còn nóng lên nữa, phân nâu đen, tơi, không nhận ra rơm rạ ban đầu, mùi như đất ẩm, là đã hoai.
Đống không nóng lên thường do quá khô, quá ướt, hoặc quá ít phân so với rơm. Quá khô thì tưới thêm nước phân. Quá ướt, nhão, có nước đen chảy ra, thì trộn thêm rơm khô, trấu. Quá nhiều rơm thì thêm phân, nước tiểu gia súc.
Đống bốc mùi thối nồng như trứng thối thường là ngạt khí, nén quá chặt hoặc quá ướt. Đảo tơi, trộn thêm chất độn khô. Đống có mùi khai nồng là đạm đang bay mất, thêm rơm, trát kín lại.
Thời gian ủ hoai phụ thuộc vào thời tiết, loại phân và số lần đảo. Mùa hè nhanh hơn mùa đông. Phân gà, phân heo nóng hơn, hoai nhanh hơn phân trâu bò. Đừng chạy theo số ngày, hãy nhìn và ngửi.
Dùng phân ủ cho từng loại cây
Ruộng lúa: bón lót trước lượt bừa cuối, rải đều khắp ruộng rồi bừa vùi. Đây là cách dùng phân chuồng lớn nhất của nhà nông.
Rau: trộn vào lớp đất mặt khi lên luống, hoặc rải quanh gốc rồi xới nhẹ lấp lại. Rau ăn lá ăn sống chỉ dùng phân đã hoai kỹ, và ngừng bón gần ngày thu hoạch.
Cây ăn trái: bón theo rãnh vòng quanh mép tán sau thu hoạch, lấp đất, tủ rơm. Cây mới trồng thì trộn phân hoai vào đất hố trồng.
Phân hoai cất lâu nên để trong bao hoặc đống có che, không để phơi nắng mưa, vì chất tốt vẫn mất dần. Ủ vừa đủ dùng mỗi vụ là hợp lý nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ủ phân chuồng có cần men vi sinh không?
Không bắt buộc, ông bà ủ không cần men vẫn hoai. Men vi sinh giúp đống hoai nhanh hơn và bớt mùi. Nếu dùng thì theo hướng dẫn trên gói.
Phân gà có ủ chung với phân bò được không?
Được và còn tốt, vì phân gà nóng, giàu đạm, phân bò ôn hoà, nhiều chất xơ, trộn lại cân bằng hơn. Nhớ thêm chất độn đủ.
Có bón phân chuồng chưa hoai cho cây ăn trái được không?
Nhiều người vẫn bón phân chưa hoai hẳn cho cây lâu năm bằng cách rải xa gốc và lấp đất. Nhưng rủi ro cháy rễ, mang mầm bệnh vẫn có. Tốt nhất vẫn là ủ hoai.
Hố ủ phân có mùi làm phiền hàng xóm thì làm sao?
Có mái che, trát bùn kín, đủ chất độn và đảo đều thì đống ủ ít mùi hơn nhiều. Đặt hố xa nhà hàng xóm và cuối hướng gió.
Nước giải có nên tưới vào đống ủ?
Nước tiểu gia súc, nước giải pha loãng tưới lên đống ủ giúp thêm đạm và giữ ẩm, là cách các cụ vẫn làm. Không tưới quá nhiều làm đống nhão.
