Cày ải là cày lật đất ruộng sau khi gặt, để những tảng đất phơi khô nẻ dưới nắng một thời gian trước khi cho nước vào làm vụ sau. Đất được phơi ải tơi xốp hơn khi bừa, thoáng khí, bớt các chất độc tích lại khi ngập nước lâu, bớt mầm sâu bệnh và hạt cỏ, nhờ vậy cây vụ sau lên khoẻ hơn. Câu "một lần ải bằng hai lần phân" là nói về cái lợi ấy.
Cày ải gắn với ruộng Bắc Bộ, nhất là giữa vụ mùa và vụ xuân, khi trời hanh khô. Nhiều nơi giờ làm liền vụ, gặt xong cày dầm ngay để kịp thời vụ, hoặc làm thêm vụ đông, nên ruộng ít khi được phơi ải. Hiểu vì sao ông bà coi trọng phơi ải thì mới biết lúc nào nên cố giữ tập quán này.
Chuyện gì xảy ra trong đất khi phơi ải?
Ruộng lúa ngập nước suốt vụ, đất ở trạng thái thiếu không khí. Trong điều kiện ấy, một số chất tích lại mà cây không thích: các dạng sắt, lưu huỳnh khử có mùi hôi, các axit hữu cơ. Rễ lúa quen dần, nhưng qua nhiều vụ ngập liên tục, đất bí dần, rễ đen, lúa kém.
Khi cày lật và phơi khô, không khí tràn vào các tảng đất. Những chất khử bị ôxy hoá, bớt độc. Đất co lại khi khô, nứt nẻ, đến khi cho nước vào lại, các tảng đất vỡ vụn tơi ra rất dễ bừa. Người đi bừa ruộng ải thấy đất "nhuyễn như bột".
Phơi ải còn làm chất hữu cơ trong đất phân giải nhanh hơn khi cho nước trở lại, cây vụ sau có thêm chất ăn lúc đầu. Đó là phần "bằng phân" trong câu ca dao. Cùng lúc, nắng và khô diệt bớt trứng sâu, mầm bệnh, hạt cỏ nằm ở lớp đất mặt.
Câu ca dao đúng về hướng, còn "bằng hai lần phân" là cách nói cho dễ nhớ, không phải một phép đo. Đất ải tốt hơn đất dầm là điều người làm ruộng thấy rõ, nhưng phơi ải không thay thế được việc bón phân.
Cày ải thế nào cho đúng
Cày ngay khi đất còn ẩm vừa sau gặt. Đất khô cứng quá khó cày, đất nhão quá cày thành bệt.
Cày lật sâu vừa phải. Lật được lớp đất mặt lên, không cày quá sâu đưa đất chết dưới đáy lên.
Để tảng đất to, không bừa vội. Tảng đất to phơi được cả trong lẫn ngoài, nứt nẻ tốt hơn.
Vùi rạ theo đường cày. Gốc rạ lật xuống sẽ mục dần thành phân.
Tháo cạn nước, không để nước vào. Đắp kín lỗ bờ để nước mưa hay nước ruộng bên không tràn vào.
Phơi đến khi tảng đất khô trắng mặt. Bẻ một tảng thấy khô vào trong là đạt.
Gặp mưa thì chờ khô lại. Ải bị mưa dầm gọi là ải hỏng, đất lại dính.
Có thể cày ải hai lượt. Lượt sau cày vỡ lại, phơi tiếp nếu còn thời gian.
Bón vôi lúc cày ải nếu ruộng chua. Theo hướng dẫn của khuyến nông về lượng.
Tính thời gian cho khớp vụ sau. Phơi ải không được kéo dài làm trễ thời vụ gieo mạ, cấy.
Ruộng làm vụ đông thì làm đất khác. Ruộng trồng ngô, khoai vụ đông thì không phơi ải kiểu này được, phải tính lịch luân phiên.
Ruộng nào không nên phơi ải hoặc phải cẩn thận
Ruộng phèn nặng. Phơi khô có thể làm phèn tiềm tàng bị ôxy hoá, đất chua thêm. Nhiều vùng phèn ở đồng bằng sông Cửu Long giữ ruộng ẩm thay vì phơi kiệt.
Ruộng nhiễm mặn. Phơi khô làm muối bốc lên mặt. Hỏi khuyến nông trước.
Ruộng cát pha nhẹ. Đất vốn đã thoáng, phơi ải không cần nhiều, lại dễ mất nước và chất hữu cơ.
Ruộng dốc dễ xói. Cày lật để trống dễ bị mưa rửa trôi. Nên để gốc rạ giữ đất.
Ruộng trũng không tháo cạn được. Không phơi được thì chấp nhận cày dầm, bón phân chuồng nhiều hơn.
Ruộng đang có vụ đông. Không thể phơi ải, luân phiên năm phơi năm trồng.
Lúc thời vụ gấp. Chậm cấy vì cố phơi ải có thể thiệt hơn là lợi.
Vùng đang có hạn nặng. Phơi quá khô rồi thiếu nước để làm đất lại thì mất cả vụ.
Ruộng vừa bón vôi nhiều. Phơi kiệt kèm vôi nhiều có thể làm đất quá khô, bí. Theo hướng dẫn khuyến nông.
Khi không có sức kéo, máy cày kịp. Cày ải cần cày thêm lượt, cân nhắc công sức.
Không rõ đất nhà mình. Hỏi người làm ruộng lâu năm cùng cánh đồng xem chân ruộng ấy có hợp phơi ải không.
Cày dầm và cày ải: khi nào chọn cách nào
Cày dầm là cày khi ruộng còn nước hoặc cho nước vào ngay rồi bừa, làm đất nhão nhuyễn để cấy liền. Cách này nhanh, hợp khi thời vụ gấp, và là cách phổ biến ở vùng làm ba vụ lúa một năm.
Cày ải chậm hơn nhưng đất tốt lên. Người làm ruộng lâu năm thường cân: năm nào thời gian giữa hai vụ đủ dài và trời hanh thì cố cày ải; năm nào gấp thì cày dầm và bù bằng phân chuồng.
Có một kinh nghiệm hay là luân phiên: ruộng làm liên tục nhiều vụ dầm, thấy lúa kém dần, rễ đen, thì cố thu xếp một vụ phơi ải. Cũng như người làm việc liên tục cần một kỳ nghỉ.
Ở vùng làm vụ đông ngô, khoai, đậu trên đất ruộng, việc luân canh lúa với màu cũng mang lại một phần cái lợi của phơi ải, vì đất được khô ráo, thoáng khí suốt vụ màu.
Ca dao về ải còn đúng khi khí hậu đổi?
Ngày trước, mùa đông miền Bắc hanh khô kéo dài, ruộng cày ải phơi được nhiều tuần liền. Những năm gần đây, nhiều người làm ruộng thấy mùa đông có những đợt mưa phùn, nồm ẩm kéo dài hơn, ruộng cày ải khó khô.
Khi đó, câu "một lần ải bằng hai lần phân" vẫn đúng về nguyên lý, nhưng khó làm đúng như xưa. Ải gặp mưa ẩm dài thì không đạt, lại chậm thời vụ. Người làm ruộng phải linh hoạt: tranh thủ những đợt nắng hanh, cày sớm ngay sau gặt, hoặc chấp nhận cày dầm năm đó.
Mặt khác, ở vùng khô hạn hơn, phơi ải lại có thể làm mất ẩm quá mức trước vụ gieo. Kinh nghiệm cũ cần được áp dụng theo trời của năm đó, không phải theo lịch cứng.
Nghe người già kể về những mùa ải cũ, rồi nhìn trời năm nay, rồi quyết định, đó là cách tôn trọng kinh nghiệm mà không bị kinh nghiệm trói tay.
Câu hỏi thường gặp
Phơi ải bao lâu là đủ?
Không có số ngày chung, tuỳ nắng và loại đất. Khi tảng đất khô trắng mặt, bẻ ra khô vào trong và nứt nẻ nhiều là đạt. Gặp mưa thì phải tính lại.
Cày ải bằng máy có được không?
Được, máy cày lật cũng tạo tảng đất để phơi. Nên cày lật chứ không phay nhỏ ngay, vì đất phay vụn khô nhanh bên ngoài mà không nứt nẻ như tảng to.
Ruộng phơi ải có cần bón phân nữa không?
Vẫn cần. Phơi ải giúp đất tơi và giải phóng một phần chất, nhưng không thay được phân chuồng và phân bón cho cả vụ.
Vườn rau có phơi ải được không?
Có, cuốc lật đất luống giữa hai vụ và phơi vài nắng là cách các cụ làm cho vườn rau. Đất tơi hơn, bớt sâu bệnh tồn từ vụ trước.
Đất ải bị mưa có sao không?
Mưa ngắn thì chờ khô lại tiếp tục. Mưa dầm lâu làm đất dính lại, mất phần lớn cái lợi của ải, nhưng vẫn không hại gì so với không phơi.
