Úm gà con là giữ cho gà mới nở đủ ấm trong những tuần đầu, khi lông tơ chưa giữ được nhiệt. Làm một quây kín gió lót trấu khô, treo đèn sưởi hoặc để gà mẹ ủ, cho uống nước sạch trước rồi mới cho ăn tấm, cám mịn. Nhìn cách gà nằm mà chỉnh độ ấm: chụm đống dưới đèn là lạnh, tản ra sát mép quây há mỏ là nóng, rải đều là vừa.
Gà con chết nhiều nhất là trong mấy tuần đầu, và phần lớn không phải vì bệnh lạ mà vì lạnh, ướt, hoặc đè nhau. Các bà ngày xưa úm gà trong thúng đặt cạnh bếp, phủ bao tải, đêm dậy xem vài lần. Nay có bóng đèn thì nhàn hơn, nhưng nguyên lý không đổi.
Làm quây úm cho gà con
Quây tròn, không có góc. Gà con hay dồn vào góc rồi đè nhau. Quây bằng cót tre, tôn, bìa cứng uốn tròn.
Đặt ở chỗ kín gió. Gió lùa là kẻ thù số một. Trong bếp, trong nhà kho, không đặt ngoài hiên trống.
Lót trấu khô dày. Trấu giữ ấm và hút ẩm. Phủ thêm giấy báo hoặc bao tải những ngày đầu để gà không ăn nhầm trấu.
Treo đèn sưởi ở giữa quây. Bóng đèn sợi đốt hay đèn hồng ngoại, treo được lên xuống để chỉnh nhiệt.
Quây đủ rộng để gà chọn chỗ. Gà cần chỗ ấm dưới đèn và chỗ mát hơn ở mép. Quây chật quá thì gà không tự điều chỉnh được.
Che nóc một phần vào ban đêm. Phủ bao tải hay tấm nylon một nửa để giữ nhiệt, chừa chỗ thoáng.
Máng nước và máng ăn đặt xen kẽ quanh đèn. Không đặt máng nước ngay dưới đèn, nước nóng lên và làm ướt nền.
Máng nước nông hoặc có sỏi. Gà con có thể ngã vào máng sâu và chết ướt, chết đuối.
Chuẩn bị quây trước khi gà nở. Bật đèn làm ấm quây trước, để gà vào là có sẵn chỗ ấm.
Chống chuột, mèo, kiến. Chuột cắn chết gà con ban đêm, kiến bu vào gà mới nở. Quây kín đáy hoặc đặt trên kệ.
Đèn và dây điện phải an toàn. Dây điện không nằm trên nền trấu, bóng đèn không chạm vào cót, bìa. Đã có nhà cháy chuồng vì úm gà.
Đọc cách gà nằm để biết ấm hay lạnh
Nhiệt kế thì tốt, nhưng người nuôi lâu năm dựa vào mắt nhiều hơn. Gà con nói cho ta biết nó đang thấy thế nào qua cách nó nằm. Chụm thành đống dưới đèn, kêu chiêm chiếp liên tục, đó là lạnh. Hạ đèn thấp xuống hoặc che thêm nóc.
Gà tản ra sát mép quây, nằm há mỏ, xoè cánh, thở nhanh, đó là nóng. Nâng đèn cao lên hoặc mở bớt nóc. Gà dồn về một phía quây thì thường có gió lùa từ phía kia, phải chắn lại.
Gà rải đều trong quây, lúc ăn lúc ngủ, tiếng kêu nhỏ nhẹ, là vừa. Đêm là lúc cần xem kỹ nhất, vì trời lạnh xuống về khuya và gà dễ chụm đống đè chết nhau. Người nuôi cẩn thận dậy xem một hai lần trong những đêm đầu, nhất là mùa đông miền Bắc.
Nhu cầu ấm giảm dần theo tuổi. Mỗi tuần nâng đèn cao hơn một chút, đến khi lông cánh, lông lưng đã mọc khá thì chỉ cần sưởi ban đêm, rồi thôi hẳn. Mùa hè miền Nam, úm vài ngày có khi đã đủ; mùa đông miền Bắc phải úm lâu hơn nhiều.
Cho gà con uống và ăn
Cho uống nước trước khi cho ăn. Gà mới đưa vào quây uống nước sạch, ấm vừa. Nhúng nhẹ mỏ vài con để chúng biết chỗ uống, cả đàn sẽ bắt chước.
Nước sạch, thay hằng ngày. Máng nước bẩn là nơi bệnh đường ruột lây nhanh.
Thức ăn đầu tiên là tấm, cám mịn. Tấm gạo, ngô xay mịn, hoặc cám dành cho gà con. Rải trên giấy báo hoặc khay nông.
Cho ăn ít một, nhiều lần. Thức ăn tươi, không để ẩm mốc trong máng.
Bổ sung rau xanh thái nhỏ sau vài ngày. Rau muống, rau cải non thái thật nhỏ.
Có thể cho ăn lòng đỏ trứng luộc bóp vụn. Nhiều nhà dùng trong những ngày đầu, cho ít một và dọn phần thừa.
Không cho ăn cơm nguội vón cục. Cơm dẻo dính mỏ và nhanh chua trong máng.
Không để gà con đói lâu. Gà con đói dễ mổ nhau.
Sỏi mịn sau khoảng một tuần. Một ít cát, sỏi nhỏ giúp gà tiêu hoá thức ăn hạt.
Tiêm phòng, nhỏ vắc xin theo lịch thú y. Một số vắc xin cho gà con phải dùng rất sớm. Hỏi thú y xã về lịch cho vùng mình.
Không tự pha kháng sinh vào nước uống. Thói quen pha thuốc phòng vào nước cho gà con nên bỏ, trừ khi có chỉ định của thú y.
Gà con chết rải rác: tìm nguyên nhân từ quây úm
Sáng ra thấy vài con chết dưới đèn, bẹp dí, thường là do đêm lạnh gà chụm đống đè nhau. Sửa bằng cách giữ ấm tốt hơn, quây tròn không góc, và che gió.
Gà con bết lông hậu môn, phân dính trắng, ủ rũ, có thể do lạnh, do nước bẩn hoặc do bệnh. Giữ ấm và vệ sinh trước. Nếu nhiều con cùng bị và chết nhanh, báo thú y, đừng tự đoán bệnh.
Gà con mổ nhau, chảy máu, thường do quây quá chật, quá sáng, quá nóng, hoặc thiếu thức ăn. Nới rộng quây, dùng đèn ánh vàng thay ánh trắng, bổ sung rau xanh, tách con bị thương ra.
Gà con ăn nhưng không lớn, lông xơ xác, có thể nền quây ẩm ướt lâu ngày hoặc thức ăn kém. Thay lót, phơi nắng máng, bổ sung đạm. Cho gà ra sân tắm nắng buổi sáng khi trời ấm cũng giúp gà nhanh cứng cáp.
Chuyển gà từ quây úm ra vườn: tập dần
Gà con đang quen chỗ ấm, đưa thẳng ra vườn thả cả ngày dễ bị nhiễm lạnh, nhất là khi trời chuyển mưa. Tập dần là cách của người nuôi cẩn thận: những ngày nắng ấm đầu tiên, mở quây cho gà ra sân một lúc buổi sáng, trưa đưa vào.
Tăng dần thời gian ở ngoài. Đêm vẫn cho gà về quây ấm hoặc chuồng có che. Có gà mẹ dẫn thì việc này nhẹ hơn nhiều, gà mẹ tự dẫn con về nơi ấm khi trời lạnh.
Gà con ra vườn là con mồi của diều hâu, quạ, mèo, chuột cống, rắn. Khu thả gà con nên có lưới che phía trên hoặc có bụi cây để gà chạy trốn, gần nhà để người để mắt.
Ngày mưa phùn gió bấc, giữ gà trong quây cả ngày. Một trận mưa lạnh có thể làm chết nhiều gà con hơn cả một đợt bệnh.
Câu hỏi thường gặp
Úm gà con bao lâu thì thả ra vườn được?
Tuỳ mùa và tuỳ gà mọc lông nhanh hay chậm. Khi lông cánh và lông lưng đã phủ, trời ấm, có thể thả ra vườn quây vào ban ngày và cho về quây ấm ban đêm. Mùa rét cần úm lâu hơn.
Không có điện thì úm gà thế nào?
Cách cũ là để gà mẹ ủ, hoặc đặt thúng gà cạnh bếp củi, lót rơm, phủ bao tải. Chai nước ấm quấn khăn đặt trong quây cũng giúp giữ ấm ban đêm, nhớ thay nước ấm khi nguội.
Có gà mẹ thì có cần úm không?
Gà mẹ tự ủ con rất tốt, nhưng mẹ con vẫn cần một quây hoặc chuồng kín gió, khô ráo mấy tuần đầu, đặc biệt ban đêm và ngày mưa.
Vì sao gà con bị vẹo cổ, đi loạng choạng?
Có thể do thiếu chất, do bệnh hoặc do nhiễm lạnh. Nguyên nhân khó đoán bằng mắt, nên tách con bị bệnh và hỏi cán bộ thú y.
Bóng đèn tiết kiệm điện có úm gà được không?
Bóng đèn tiết kiệm điện và đèn LED toả ít nhiệt, gần như không sưởi được. Để úm cần bóng sợi đốt hoặc đèn sưởi hồng ngoại chuyên dùng.
