Trong nhà nông, nong là tấm tre đan tròn rất to để phơi thóc, phơi đậu, phơi nông sản; nia nhỏ hơn, dùng để sảy thóc cho bay trấu lép và đựng đồ; sàng có lỗ to để lọc tấm, lọc thóc lép khỏi gạo; dần có lỗ nhỏ hơn để lọc cám, lọc bột. Rổ, rá, thúng, mẹt mỗi thứ một việc. Đồ tre dùng xong phải phơi khô, gác cao, để gần khói bếp thì mới khỏi mọt, khỏi mốc.
Ngày nay nhiều nhà đã thay bằng đồ nhựa, bạt, rổ inox. Nhưng ở những việc sau thu hoạch như sảy thóc, phơi đậu, sàng gạo, đồ tre vẫn làm tốt hơn: thoáng khí, không bí hơi, không nóng như nhựa dưới nắng. Và biết dùng nia sảy thóc là một kỹ năng mà thế hệ trẻ ở quê đang mất dần.
Nia, nong, sàng, dần và các đồ tre khác
Nong. Tấm đan tròn rất lớn, lòng nông. Phơi thóc, đậu, lạc, măng, củ cải; ngày xưa còn làm chỗ nằm hóng mát.
Nia. Tròn, nhỏ hơn nong, có gờ. Sảy thóc, sảy gạo, đựng đồ phơi nhỏ.
Sàng. Đan thưa, lỗ to. Lọc thóc lép, sạn khỏi gạo, tách tấm khỏi gạo nguyên.
Dần. Đan dày hơn sàng, lỗ nhỏ. Lọc cám, lọc bột gạo, bột ngô.
Giần. Nhiều nơi gọi dần là giần, hoặc phân biệt theo độ mau thưa tùy vùng.
Mẹt. Tròn, nông, nhỏ. Bày rau quả, phơi đồ nhỏ, bán hàng ở chợ.
Rổ. Đan thưa, lòng sâu. Rửa rau, đựng rau quả.
Rá. Đan dày hơn rổ. Vo gạo, để ráo.
Thúng. Lòng sâu, đan dày, thường trát sơn ta hoặc dầu. Đựng thóc gạo, gánh hàng.
Bồ, cót. Cót là tấm tre đan cuộn lại thành bồ đựng thóc, hoặc làm vách, quây gà.
Quang gánh, đòn gánh. Quang bằng mây, tre; đòn gánh tre già. Chở mọi thứ trong nhà nông.
Sảy thóc bằng nia: động tác tưởng dễ mà khó
Thóc sau khi tuốt còn lẫn trấu lép, rơm vụn, bụi. Người sảy đổ một ít thóc vào nia, hai tay cầm hai bên, hất nhẹ cho thóc tung lên rồi đỡ lại, vừa hất vừa nghiêng nia về phía trước. Gió, hoặc luồng khí do chính cái hất tạo ra, thổi bay trấu lép và bụi ra ngoài mép, thóc chắc nặng rơi lại trong nia.
Khó ở chỗ nhịp tay. Hất mạnh quá thì thóc văng ra ngoài; hất nhẹ quá thì trấu không bay. Người sảy giỏi làm nhịp nhàng như múa, nia gần như không tiếng động, trấu bay thành đường đều ra một bên.
Sảy gạo thì khác: sau khi xay giã, người ta vừa sảy vừa lắc nia theo vòng tròn để gạo nguyên dồn vào giữa, thóc sót và tấm dạt ra mép, cám bay đi. Động tác lắc sàng tròn gọi là giần, sàng.
Ngày nay máy quạt thóc làm nhanh hơn nhiều. Nhưng với mẻ thóc nhỏ, thóc giống, hạt đậu, hạt rau để giống, cái nia vẫn là dụng cụ nhanh và chính xác nhất.
Giữ đồ tre khỏi mọt, mốc, gãy
Phơi khô sau mỗi lần dùng. Đồ tre ướt để trong góc tối là mốc ngay.
Gác cao hoặc treo lên. Không để trên nền đất ẩm.
Để gần gác bếp. Khói bếp làm tre sẫm màu, khô và mọt không đục. Đây là cách giữ đồ tre bền nhất của người xưa.
Không phơi nắng gắt quá lâu khi trống. Tre khô giòn quá dễ gãy nan.
Không để đồ tre dính dầu mỡ lâu. Mỡ làm tre ẩm, bám bụi, dễ mốc.
Rửa nhẹ bằng nước, không ngâm lâu. Ngâm lâu nan bung, gờ lỏng.
Sửa nan gãy sớm. Một nan gãy để lâu kéo nan bên cạnh bung theo.
Buộc lại vành bị lỏng. Dùng lạt tre, dây mây.
Không chồng vật nặng lên nong nia. Làm cong vênh, vỡ vành.
Quét sạch bụi cám trước khi cất. Cám còn sót là mồi cho mọt, gián, chuột.
Thúng đựng thóc trát sơn ta hoặc dầu lại khi bong. Lớp phủ giúp thúng kín, bền.
Vì sao đồ tre vẫn đáng giữ trong nhà nông hôm nay?
Đồ nhựa rẻ, nhẹ, dễ rửa, nhưng phơi nông sản trên đồ nhựa dưới nắng thì nóng hầm, hơi ẩm đọng ở mặt dưới. Đồ tre đan có khe hở cho không khí lưu thông, thóc, đậu, măng khô đều cả trên dưới.
Đồ tre cũng không có mùi nhựa, không bong tróc vào thực phẩm. Nhiều người phơi măng, phơi củ cải, phơi bánh đa vẫn thích mẹt, nong tre vì lý do này.
Đồ tre hỏng thì mục thành đất, không thành rác. Một nhà nông dùng đồ tre là bớt được một phần rác nhựa không nhỏ.
Và có một lý do khác, khó đo bằng tiền: tiếng nia sảy thóc, cái mẹt bày rau ở chợ quê là một phần ký ức và văn hoá. Giữ đồ tre trong nhà cũng là giữ một nghề thủ công của làng.
Mua và chọn đồ tre tốt
Đồ tre tốt được đan từ tre đã ngâm, phơi kỹ để bớt đường bột, nhờ vậy ít mọt. Nan đều, nhẵn, không có dằm, không có nan cật mỏng lẫn nan ruột bở. Vành chắc, nẹp khít.
Nhìn màu: tre đã được xử lý và hun khói thường có màu vàng sẫm hoặc nâu. Tre trắng non, còn mùi tre tươi thì dễ mọt nhanh.
Nhiều làng nghề đan lát vẫn còn ở khắp ba miền, hàng của làng nghề thường bền hơn hàng trôi nổi. Mua ở phiên chợ quê, hỏi người bán tre đã ngâm chưa.
Đồ mua về có thể hun khói thêm một thời gian trên gác bếp trước khi dùng, hoặc phơi nắng nhẹ vài buổi. Làm vậy đồ bền hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Nia và nong khác nhau thế nào?
Nong to hơn nia rất nhiều, lòng nông, chủ yếu để phơi. Nia nhỏ hơn, có gờ, dùng để sảy thóc gạo và đựng. Tên gọi có thể khác nhau chút ít giữa các vùng.
Sàng và dần khác nhau thế nào?
Sàng đan thưa, lỗ to, dùng tách hạt to với hạt nhỏ như gạo với tấm. Dần đan mau hơn, lỗ nhỏ, lọc cám, bột. Có vùng gọi dần là giần.
Đồ tre bị mọt có cứu được không?
Phơi nắng, hun khói bếp giúp diệt bớt mọt và ngăn mọt mới. Chỗ nan bị đục nhiều thì thay nan. Đồ đã mọt nặng, bở thì nên thay.
Đồ tre bị mốc đen có dùng đựng thực phẩm được không?
Mốc nhẹ thì chà rửa, phơi nắng kỹ. Mốc lan nhiều, ăn sâu vào nan thì không nên dùng đựng thực phẩm nữa.
Có thể tự đan nia, rổ ở nhà không?
Được nếu có tre và học kỹ thuật chẻ nan, đan. Rổ rá đơn giản dễ học hơn nong nia. Có bài riêng về đan rổ rá lúc nông nhàn.
