Một vườn nhà chỉ cần một bộ nông cụ nhỏ mà đủ: cuốc bàn để cuốc xới, lên luống, vun gốc; cuốc chim để phá đất cứng, đào rễ; thuổng hoặc xẻng để đào hố trồng cây, tách con chuối, xúc đất; liềm để cắt cỏ, cắt rau, gặt lúa; dao phát để chặt cành, phát bờ; thêm cái cào, ô doa tưới, đôi quang gánh hoặc cái xe cút kít. Quan trọng không phải có nhiều mà là chọn đồ vừa tay và giữ cho sắc, cho khô.
Ông bà ta làm cả đời với chừng ấy thứ. Mỗi món đồ được mài, được tra cán, được treo đúng chỗ, dùng qua nhiều năm. Người mới làm vườn hay mua đủ thứ đồ nghề đẹp mắt rồi để góc nhà, trong khi việc chính vẫn chỉ cần cái cuốc sắc và cái liềm bén.
Những món chính và việc của từng món
Cuốc bàn. Lưỡi rộng, mỏng, dùng để cuốc xới, lên luống, vun gốc, làm cỏ. Là món đa năng nhất.
Cuốc chim. Một đầu nhọn, một đầu dẹt, dùng phá đất cứng, đất lẫn sỏi đá, đào rễ cây.
Thuổng. Lưỡi dài, hẹp, cắm thẳng xuống đất. Đào hố trồng cây, tách con chuối, đào củ.
Xẻng. Xúc đất, cát, phân, bùn. Xẻng mũi nhọn đào được đất mềm.
Liềm. Cắt cỏ, cắt rau muống, gặt lúa. Liềm răng cưa gặt lúa, liềm trơn cắt cỏ.
Dao phát. Chặt cành, phát bờ, chẻ tre, vót nan.
Dao nhỏ, kéo cắt cành. Tỉa cành, chiết ghép, thu hoạch quả.
Cào răng. San đất mặt luống, gom cỏ rác, cào thóc.
Ô doa tưới. Tưới nhẹ như mưa, không xói đất, không dập rau non.
Quang gánh, sọt, thúng. Chở phân, chở đất, chở rau quả. Nhiều nhà nay dùng xe cút kít.
Đá mài. Không thể thiếu. Nông cụ cùn làm việc gấp đôi công.
Chọn nông cụ vừa tay người dùng
Cán cuốc dài hay ngắn tùy người. Người cao dùng cán ngắn phải cúi lưng, làm một buổi là đau thắt lưng. Người thấp dùng cán dài thì khó điều khiển lưỡi. Cách thử là đứng thẳng, cầm cuốc buông tự nhiên, lưỡi chạm đất ở tầm thoải mái.
Lưỡi cuốc nặng nhẹ cũng phải hợp sức. Người già, phụ nữ, trẻ em nên dùng cuốc lưỡi nhỏ, nhẹ. Cuốc nặng thì phá đất khoẻ nhưng làm lâu mỏi tay. Nhiều nhà có hai cái cuốc, một to một nhỏ.
Cán gỗ tốt là gỗ dẻo, không giòn, thớ thẳng, không mắt. Ở quê hay dùng gỗ ổi, gỗ tre già, gỗ sến, gỗ lim tùy vùng. Cán tre già đặc ruột cũng được dùng nhiều. Cán phải nhẵn để khỏi phồng tay.
Liềm, dao chọn loại thép tốt, thử bằng cách gõ nghe tiếng thanh, mài lên có độ sắc và giữ sắc lâu. Nhiều làng rèn nổi tiếng có nghề từ lâu, nhưng tốt nhất là hỏi người dùng lâu năm trong làng xem đồ của lò nào bền.
Dùng nông cụ đúng cách, đỡ mệt, đỡ đau
Cuốc bằng sức hông, không bằng sức tay. Tay dẫn hướng, thân người và hông đưa lực.
Không cuốc quá sâu mỗi nhát. Nhát vừa phải, đều đặn, làm được lâu hơn.
Đổi tay, đổi tư thế. Cứ một lúc đổi tay trên, tay dưới, đứng thẳng vươn người.
Đứng hai chân vững. Đứng rộng bằng vai, không đứng một chân trên bờ dốc.
Không để lưỡi cuốc, liềm ngửa lên đất. Người đi qua dẫm vào rất nguy hiểm.
Liềm cắt hướng ra ngoài người. Tay giữ cỏ ở phía trước, kéo liềm về phía ngoài thân.
Đeo găng khi phát bờ, chặt tre. Gai, tre dăm dễ cứa tay.
Đi ủng khi cuốc đất nhiều sỏi, mảnh sành. Bảo vệ chân.
Làm sáng sớm và chiều mát. Tránh nắng gắt, đỡ kiệt sức.
Nghỉ khi đau lưng, đau cổ tay. Đau kéo dài thì nên đi khám, không cố.
Không cho trẻ nhỏ nghịch dao, liềm. Cất đồ sắc lên cao sau khi dùng.
Giữ nông cụ bền qua nhiều năm
Dùng xong rửa sạch đất bùn. Đất bám lâu trên lưỡi sắt giữ ẩm làm gỉ. Rửa, lau khô, nếu được thì quệt một lớp dầu mỏng lên lưỡi trước khi cất.
Cất ở chỗ khô, có mái che, treo lên tường hoặc dựng trên giá, lưỡi hướng vào trong. Nông cụ để ngoài mưa nắng, cán gỗ nứt, lưỡi gỉ, chỉ vài mùa là hỏng.
Mài thường xuyên, mỗi lần một ít, đỡ hơn để cùn hẳn mới mài. Cán lung lay thì chêm lại ngay, cán nứt thì thay. Cán lỏng mà vẫn dùng có thể làm lưỡi văng ra khi cuốc, rất nguy hiểm.
Cuối mỗi vụ, kiểm tra toàn bộ đồ nghề một lượt, sửa những gì cần sửa. Đầu vụ mới lấy ra là dùng được ngay, không mất công đi mua sắm vội.
Đồ nghề cho người già và người mới làm vườn
Người già trong nhà vẫn muốn ra vườn nhưng lưng yếu, tay mỏi. Cuốc lưỡi nhỏ, cán nhẹ, xẻng nhỏ, ghế thấp để ngồi nhổ cỏ, luống cao để đỡ cúi là những thứ giúp các cụ làm được lâu. Nhiều cụ thích cái bay nhỏ và con dao làm vườn hơn cái cuốc.
Người mới làm vườn không cần sắm ngay mọi thứ. Một cái cuốc bàn, một cái liềm, một cái xẻng, một ô doa và đá mài là đủ để bắt đầu. Làm một mùa sẽ biết mình thiếu gì.
Hỏi mượn hàng xóm những món ít dùng như cuốc chim, xe cút kít. Ở quê chuyện cho mượn nông cụ là thường, trả lại sạch sẽ, mài sắc là giữ được tình làng.
Tránh mua đồ quá rẻ, sắt mỏng, cán gỗ tạp. Chúng hỏng nhanh và dễ gây tai nạn khi gãy lúc đang dùng.
Câu hỏi thường gặp
Cuốc bàn và cuốc chim khác nhau thế nào?
Cuốc bàn lưỡi rộng dẹt, dùng cho đất đã tơi, cuốc xới, lên luống. Cuốc chim có mũi nhọn, dùng phá đất cứng, đất sỏi đá, đào rễ. Vườn nhà thường dùng cuốc bàn nhiều hơn.
Cán cuốc dài bao nhiêu là vừa?
Tùy chiều cao người dùng. Cán vừa khi đứng thẳng cầm cuốc thấy thoải mái, không phải cúi gập lưng. Nhiều người tự cưa ngắn hoặc thay cán dài hơn cho hợp.
Dụng cụ làm vườn inox có tốt hơn sắt không?
Inox ít gỉ, dễ lau, hợp vườn nhỏ, đất mềm. Sắt rèn tốt thì cứng, mài sắc tốt, hợp đất nặng. Mỗi loại có cái hay.
Nông cụ bị gỉ có dùng tiếp được không?
Gỉ nhẹ thì cạo, chà giấy nhám, mài lại, lau dầu là dùng được. Gỉ ăn sâu, lưỡi mỏng thủng thì nên thay.
Có nên dùng máy xới đất cho vườn nhà?
Vườn rộng, đất nặng thì máy xới nhỏ giúp đỡ công. Vườn nhỏ, luống cố định thì cuốc tay đủ và không làm vỡ cấu trúc đất như xới máy nhiều lần.
