Cày bừa bằng trâu bò ngày nay vẫn hợp với những thửa ruộng nhỏ, ruộng bậc thang vùng núi, góc ruộng và bờ vùng máy cày không vào được. Cày dùng để lật đất thành những luống lật nghiêng; bừa dùng để làm nhỏ đất, trộn bùn và san phẳng mặt ruộng. Muốn làm tốt cần trâu bò đã quen việc, ách vừa vai con vật, lưỡi cày sắc, làm lúc đất ẩm vừa và cho con vật nghỉ đúng lúc.
"Con trâu là đầu cơ nghiệp" là câu nói của một thời mà cả làng dựa vào sức trâu. Máy cày đã thay phần lớn công việc ở đồng bằng, nhưng trên những thửa ruộng bậc thang hẹp như cái chiếu, tiếng "vắt, rì" của người đi cày vẫn còn. Và với ai muốn hiểu nghề nông từ gốc, cái cày cái bừa là bài học đầu tiên.
Cái cày và cái bừa được làm thế nào?
Cái cày truyền thống gồm thân cày bằng gỗ cứng, bắp cày để lắp lưỡi, lưỡi cày bằng sắt, diệp cày là tấm cong giúp lật đất sang một bên, chuôi cày để người cày cầm và điều khiển, và cái náo nối với ách trên cổ trâu. Mỗi vùng có kiểu cày hơi khác, vùng đất nặng dùng cày to, vùng đồi dùng cày nhẹ.
Cái bừa là một khung gỗ có hàng răng bằng tre già hoặc sắt, có tay cầm phía trên. Trâu kéo bừa đi trên ruộng đã cày, răng bừa đập vỡ tảng đất, trộn bùn với nước, kéo cỏ ra. Người bừa đứng lên bừa để tăng sức nặng khi cần, việc này đòi hỏi thăng bằng và kinh nghiệm.
Ách là thanh gỗ cong đặt lên vai hay cổ con vật, hai đầu nối dây kéo. Ách phải vừa, nhẵn, đặt đúng chỗ. Ách cọ xát làm trầy vai trâu bò là con vật đau, làm việc kém và sinh bệnh.
Ngày nay nhiều nơi thay lưỡi cày gỗ bằng cày sắt, diệp sắt, nhẹ và bền hơn. Nhưng nguyên lý không đổi từ hàng trăm năm.
Cày lật đất trên thửa nhỏ
Cày khi đất ẩm vừa. Đất khô quá thì lưỡi cày không vào, trâu mệt. Đất nhão quá thì đất dính lưỡi, luống cày không lật.
Bắt đầu từ giữa thửa hoặc từ mép. Cày vòng quanh ra hoặc vào, mỗi vùng có kiểu. Quan trọng là không bỏ sót dải đất.
Giữ luống cày thẳng và đều. Mắt nhìn mốc ở đầu bờ bên kia, không nhìn xuống chân.
Độ sâu vừa phải. Cày quá sâu lật đất chết dưới đáy lên, trâu mệt nhanh.
Góc ruộng dùng cuốc bổ thêm. Cày không vào được góc, phải cuốc tay.
Ruộng bậc thang cày dọc theo bờ. Không cày xuống dốc, đất trôi, trâu dễ ngã.
Không để lưỡi cày chạm đá. Ruộng nhiều đá thì nhặt trước, lưỡi mẻ phải sửa.
Dừng lại gỡ cỏ rác quấn lưỡi. Cỏ quấn làm cày nặng, lật đất không đều.
Để trâu nghỉ ở đầu bờ. Cứ vài vòng cho trâu đứng thở, uống nước.
Cày buổi sáng sớm và chiều mát. Trâu bò chịu nóng kém, trưa nắng không cày.
Không đánh trâu bằng roi cứng. Trâu quen việc chỉ cần tiếng hô. Đánh nhiều trâu sợ, cáu, làm hỏng việc.
Bừa ruộng: làm nhỏ đất và san phẳng
Cho nước vào ngâm đất sau khi cày. Ruộng lúa nước bừa khi có nước để đất nhão nhuyễn.
Bừa nhiều lượt. Lượt đầu vỡ tảng, lượt sau làm nhuyễn, lượt cuối san phẳng.
Bừa ngang rồi bừa dọc. Đổi chiều giúp đất nhuyễn đều.
Đứng lên bừa khi đất cứng. Tăng sức nặng cho răng bừa ăn sâu. Chỉ làm khi đã quen giữ thăng bằng.
Kéo đất từ chỗ gò về chỗ trũng. Bừa là lúc san mặt ruộng, rất quan trọng cho giữ nước sau này.
Vùi phân chuồng khi bừa. Rải phân trước lượt bừa cuối để trộn đều vào bùn.
Vớt cỏ rác nổi. Cỏ nổi trên mặt ruộng sau bừa gom lại mang đi hoặc vùi.
Gỡ răng bừa gãy, thay răng mới. Răng tre gãy thì bừa không đều.
Không bừa quá nhuyễn với đất thịt nặng. Đất quá nhuyễn khi khô lại dễ đóng váng.
Để bùn lắng rồi mới cấy. Như đã nói ở bài cấy lúa, bùn vừa bừa quá lỏng.
Rửa cày bừa, cất khô sau khi làm. Gỗ ngâm nước lâu mục nhanh.
Tập trâu bò kéo cày và giữ sức cho con vật
Trâu bò không tự nhiên biết cày. Người ta tập cho con vật từ khi còn non: đầu tiên làm quen với ách, rồi kéo một khúc gỗ nhẹ, rồi mới kéo bừa, kéo cày. Người tập kiên nhẫn, dùng tiếng hô quen thuộc: "vắt" để rẽ trái, "rì" để rẽ phải ở nhiều vùng Bắc Bộ, các vùng khác có tiếng riêng.
Con vật làm việc cần ăn tốt hơn: thêm cám, ngô, rơm ủ, cỏ non. Mùa cày bừa, trâu bò dễ gầy sút. Cho uống nước đủ, tắm mát sau buổi làm, kiểm tra vai có bị trầy không.
Không bắt con vật làm quá sức. Trâu thở dốc, lè lưỡi, đứng lại không chịu đi là đã mệt. Cố ép có thể làm con vật kiệt sức, ốm. Chia việc ra nhiều buổi.
Trâu bò làm việc vẫn cần tiêm phòng theo lịch thú y. Con vật ốm không cho cày. Mùa rét không cho cày ngày rét đậm, chỉ làm vào buổi trưa ấm nếu cần.
Khi nào cày trâu vẫn hơn máy, khi nào không
Ruộng bậc thang vùng núi phía Bắc có những thửa chỉ rộng vài bước chân, bờ cao, lối lên xuống dốc hẹp. Máy cày không đưa lên được, hoặc lên được mà quay đầu không nổi. Ở đó trâu vẫn là sức kéo chính, và người cày trâu giỏi vẫn được cả bản nhờ.
Ruộng lầy thụt sâu cũng vậy. Máy nặng sa lầy, trâu thì quen lội bùn. Nhiều nơi vẫn giữ vài con trâu chủ yếu cho những thửa ruộng này.
Còn ở đồng bằng, thửa rộng, bờ thẳng, máy cày nhanh gấp nhiều lần và người đỡ cực. Nuôi trâu chỉ để cày trong vài tuần mỗi vụ thì tốn công chăm cả năm. Đó là lý do trâu cày vắng dần ở đồng bằng, không phải vì cày trâu kém.
Một cách làm dung hoà mà nhiều nơi áp dụng: thuê máy cày phần lớn ruộng, còn góc ruộng, bờ vùng, thửa nhỏ thì dùng trâu hoặc cuốc tay. Giữ được nghề cày trâu trong làng cũng là giữ một phương án dự phòng khi máy hỏng giữa thời vụ.
Câu hỏi thường gặp
Trâu và bò con nào cày tốt hơn?
Trâu khoẻ hơn, chịu bùn lầy tốt, hợp ruộng nước sâu. Bò nhanh nhẹn hơn, hợp đất khô, ruộng cạn, đất đồi. Mỗi vùng quen dùng con vật hợp với đất của mình.
"Vắt" và "rì" nghĩa là gì?
Là tiếng hô điều khiển trâu bò khi cày ở nhiều vùng Bắc Bộ, một tiếng để rẽ trái, một tiếng để rẽ phải. Các vùng khác có tiếng hô riêng.
Còn nơi nào bán cày bừa truyền thống không?
Ở vùng núi, chợ phiên vẫn có bán lưỡi cày, bừa, hoặc thợ trong làng làm theo đặt hàng. Lưỡi cày sắt có ở các lò rèn.
Cày trâu có tốt cho đất hơn máy cày không?
Cày trâu nông và chậm, ít nén đất như máy nặng, nhưng năng suất lao động thấp. Mỗi cách hợp với một loại ruộng và hoàn cảnh.
Làm sao biết ách làm đau con vật?
Xem vai, cổ con vật sau buổi làm. Có vết trầy, sưng, lông rụng thành vệt là ách không vừa hoặc đặt sai. Lót thêm bao tải, sửa ách cho nhẵn.
