Mài liềm, dao cho sắc thì dùng đá mài có nước, giữ đúng góc lưỡi vốn có, mài đều từ gốc đến mũi, mài mặt vát là chính rồi mài nhẹ mặt kia để bỏ ba via. Tra cán cuốc thì chọn gỗ dẻo thớ thẳng, đẽo đầu cán khít lỗ lưỡi, chêm nêm gỗ hoặc nêm sắt, rồi ngâm nước cho gỗ nở chặt.
Buổi sáng ở làng, tiếng mài liềm soàn soạt là tiếng báo hiệu một ngày làm đồng. Người làm lâu năm mài liềm nhanh và sắc đến mức cắt cỏ như cắt tơ. Người mới thường mài lung tung, lưỡi tròn mà không sắc, rồi cho là liềm dở. Mài đúng không khó, chỉ cần hiểu mình đang làm gì với lưỡi thép.
Vì sao lưỡi sắc lại đỡ mệt đến vậy?
Lưỡi sắc cắt vào cỏ, vào lúa, vào đất bằng một lực nhỏ. Lưỡi cùn phải giằng, phải đập, lực dồn lên cổ tay, vai, lưng. Một buổi gặt bằng liềm cùn mệt bằng hai buổi gặt liềm sắc, và rụng hạt nhiều hơn.
Lưỡi cùn còn nguy hiểm hơn lưỡi sắc. Liềm cùn trượt khỏi thân cỏ, phạt vào chân, vào tay. Dao cùn chặt cành bật ngược. Người xưa nói dao sắc không đứt tay người biết dùng, dao cùn mới đứt.
Cuốc sắc thì cắm đất ngọt, cắt rễ cỏ gọn, không phải bổ nhiều lần. Làm cỏ bằng cuốc sắc chỉ cần lướt, bằng cuốc cùn phải bổ.
Vì thế mài dao không phải việc phụ. Nó là một phần của công việc, như ăn sáng trước khi ra đồng.
Chuẩn bị đá mài và chỗ mài
Đá mài thô và đá mài mịn. Đá thô để mài lưỡi đã cùn nhiều, mẻ. Đá mịn để làm sắc lại và đánh bóng lưỡi.
Nhiều nhà dùng phiến đá tự nhiên. Đá sa thạch mịn ở suối, ở bờ sông được dùng làm đá mài từ xưa.
Luôn có nước. Nước làm mát lưỡi, cuốn mạt sắt và bột đá đi, đá không bị bít.
Đặt đá chắc chắn. Kê đá trên nền phẳng, chèn cho không trượt.
Ngồi thoải mái, ánh sáng đủ. Nhìn rõ lưỡi để biết mài đến đâu.
Lau sạch lưỡi trước khi mài. Đất cát bám lưỡi làm xước mặt đá.
Đá mài lõm giữa thì mài phẳng lại. Chà đá trên nền xi măng có cát và nước.
Giũa sắt cho lưỡi cuốc. Lưỡi cuốc to, dày thường dùng giũa dẹt.
Để đá mài ở chỗ cố định. Mỗi lần ra đồng mài vài đường.
Mang đá mài nhỏ theo khi đi gặt. Vuốt lưỡi giữa buổi giữ sắc cả ngày.
Giữ trẻ con xa khi mài. Lưỡi vừa mài rất sắc.
Các bước mài liềm, mài dao
Xem góc lưỡi cũ. Lưỡi thường có một mặt vát. Giữ đúng góc đó khi mài, không mài tròn.
Tưới nước lên đá. Đá ướt đều trước khi bắt đầu.
Áp mặt vát sát đá theo góc cũ. Nghiêng lưỡi sao cho cả phần vát chạm đá.
Đẩy lưỡi đều từ gốc tới mũi. Liềm cong thì xoay dần để cả đường cong đều được mài.
Lực vừa phải, đều tay. Mài mạnh chỗ này nhẹ chỗ kia làm lưỡi lượn sóng.
Mài đến khi thấy ba via mỏng ở mặt kia. Sờ nhẹ bằng ngón tay theo chiều ngang lưỡi thấy gờ ráp là đã mài tới.
Lật mặt, mài nhẹ vài đường. Bỏ ba via, lưỡi thẳng và sắc.
Chuyển sang đá mịn. Vài đường nhẹ mỗi mặt làm lưỡi bén hơn.
Liềm răng cưa thì không mài mặt răng. Chỉ mài nhẹ mặt phẳng để răng sắc lại, mài mặt răng làm mất răng.
Thử bằng cách cắt một cọng cỏ, tờ giấy. Không thử bằng ngón tay.
Rửa sạch, lau khô. Lưỡi vừa mài dễ gỉ nếu để ướt.
Tra cán cuốc cho chắc: chọn gỗ, đẽo, nêm, ngâm
Gỗ làm cán phải dẻo và bền: gỗ ổi, gỗ nhãn, gỗ vải, gỗ sến, tre già đặc ruột, tùy những gì vùng mình có. Gỗ giòn như gỗ tạp dễ gãy khi bổ mạnh. Thớ gỗ nên chạy thẳng theo chiều dài cán, không có mắt ở gần đầu tra.
Đầu cán đẽo sao cho khít vào lỗ lưỡi cuốc, hơi to hơn lỗ một chút rồi gọt dần, thử nhiều lần. Đóng cán vào lỗ bằng cách dộng đầu cán xuống đất hoặc lấy búa gỗ gõ, chứ không đập trực tiếp vào lưỡi.
Khi cán đã vào khít, đóng thêm một cái nêm gỗ cứng hoặc nêm sắt vào đầu cán, chêm vào khe giữa cán và lỗ để cán nở ra, bó chặt. Phần gỗ thừa lòi ra khỏi lưỡi thì cưa bằng.
Cuối cùng, ngâm đầu cuốc vào nước qua đêm. Gỗ hút nước nở ra, cán chặt khít. Đây là mẹo của các cụ khi cán lỏng vào mùa hanh khô. Nhưng ngâm chỉ là chữa tạm, gỗ khô lại sẽ lỏng; chêm nêm mới là chắc lâu.
Những lỗi hay gặp khi mài và tra cán
Mài sai góc, lưỡi thành tròn. Người mới hay nghiêng lưỡi quá nhiều, mài mất góc vát, lưỡi trông bóng mà không cắt. Sửa bằng cách mài lại trên đá thô, giữ góc thấp, kiên nhẫn.
Mài khô không có nước. Đá bị bít, lưỡi nóng lên, thép có thể bị mềm đi ở mép. Luôn có nước.
Mài quá mỏng. Lưỡi mỏng thì rất sắc nhưng mau mẻ khi gặp sỏi, rễ cứng. Cuốc và dao phát cần góc dày hơn liềm cắt cỏ.
Tra cán bằng gỗ ướt, gỗ tươi. Gỗ khô dần sẽ co lại, cán lỏng. Nên dùng gỗ đã phơi khô trong bóng râm một thời gian. Và đừng dùng đinh đóng xuyên để giữ cán, đinh làm nứt gỗ, lâu ngày lỏng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì phải mài liềm một lần?
Tùy việc: gặt lúa, cắt cỏ cứng thì mài mỗi buổi, thậm chí vuốt đá giữa buổi. Cắt rau thì ít hơn. Mài ít mà thường xuyên tốt hơn đợi cùn hẳn.
Có mài liềm bằng máy mài được không?
Được nhưng máy mài quay nhanh làm lưỡi nóng, dễ làm mềm thép và mất góc nếu không quen tay. Người mới nên mài đá tay.
Cán cuốc hay bị lỏng phải làm sao?
Tháo ra đẽo lại cho khít, chêm nêm gỗ cứng hoặc nêm sắt. Ngâm nước chỉ là chữa tạm. Nếu lỗ lưỡi đã loe thì cần cán mới to hơn.
Dao phát bị mẻ có mài lại được không?
Mẻ nhỏ thì mài trên đá thô đến khi hết mẻ, sau đó mài mịn. Mẻ lớn thì nhờ thợ rèn sửa lại hoặc chấp nhận lưỡi hẹp hơn.
Vì sao liềm vừa mài xong lại nhanh cùn?
Có thể thép kém, góc mài quá mỏng, hoặc chưa mài hết ba via. Ba via cong lại khi cắt làm lưỡi có cảm giác cùn nhanh.
