Vườn – ao – chuồng là cách để phụ phẩm của phần này thành đầu vào của phần kia: rau, cỏ, lá, quả rụng từ vườn nuôi cá và gia súc; phân chuồng đem ủ hoai rồi bón vườn và một phần gây màu nước ao; bùn ao vét lên bồi lại cho vườn. Khéo hay vụng nằm ở lượng: vừa đủ thì cả ba cùng tốt, quá tay thì ao thối, vườn cháy rễ, chuồng hôi cả xóm.
Cách tổ chức này không mới, nó là cái nếp của nhà nông đồng bằng từ rất lâu. Nhưng nhiều người làm lại theo cách hiểu đơn giản quá: đặt chuồng heo sát bờ ao cho phân chảy thẳng xuống. Làm vậy vài năm là ao chết. Bài này đi qua cái lý của từng mắt xích và những chỗ vòng hay bị đứt.
Cái lý của vòng tròn nhỏ quanh nhà
Nhìn vào một nhà nông xưa ở đồng bằng Bắc Bộ: trước nhà là sân phơi, bên cạnh là ao, sau nhà là vườn, góc vườn là chuồng heo, chuồng gà, cạnh đó là hố phân. Mọi thứ cách nhau vài bước chân. Sự gần gũi ấy không ngẫu nhiên, nó giúp mọi thứ đi lại được bằng một đôi quang gánh.
Rau thừa, bèo, cỏ ao, thân chuối vào nồi cám heo. Phân heo, phân gà cùng rơm lót chuồng vào hố ủ. Phân ủ hoai ra vườn bón cây, một phần ra ruộng. Ao nhận lá rụng, được gây màu bằng phân hoai; cá ao lớn lên, bùn ao tích lại, vài năm vét lên vườn. Nước ao tưới vườn mùa khô.
Cái hay của vòng này là chất dinh dưỡng không bị bỏ phí. Thứ gì ra khỏi một khâu cũng có chỗ đi. Nhà nông ít phải mua phân, mua thức ăn, và đất vườn cứ tốt dần lên qua các thế hệ.
Nhưng vòng tròn này chỉ chạy tốt khi không khâu nào bị quá tải. Một chuồng heo quá đông sẽ đẩy ra lượng phân mà vườn và ao không tiêu hết. Đó là chỗ người làm hay trượt.
Thứ gì đi từ đâu sang đâu
Vườn sang chuồng: rau thừa, cỏ, thân chuối, lá sắn. Thức ăn xanh cho heo, bò, gà. Rau già, lá úa không cho người ăn thì cho con vật.
Vườn sang ao: cỏ, bèo, lá chuối cho cá trắm. Thả vào khung cho ăn, vớt phần thừa.
Chuồng sang hố ủ: phân và chất lót chuồng. Không đổ phân tươi ra vườn hay xuống ao.
Hố ủ sang vườn: phân hoai. Bón gốc cây ăn trái, luống rau, ruộng màu.
Hố ủ sang ao: một ít phân hoai gây màu. Lượng nhỏ, rải đều, theo màu nước.
Ao sang vườn: nước tưới và bùn ao. Nước ao có chút dinh dưỡng, bùn ao phơi se để bồi đất.
Ao sang chuồng: bèo, ốc, cá tạp nấu chín. Thức ăn đạm cho heo, vịt.
Ruộng sang cả vòng: rơm, rạ, thóc lép. Rơm lót chuồng, cho bò; thóc lép cho gà vịt.
Bếp sang cả vòng: tro, cơm thừa, nước vo gạo. Tro bón vườn, cơm thừa nấu cho heo, nước vo gạo tưới rau.
Gà vịt sang vườn và ruộng. Thả gà vào luống vừa thu để dọn sâu, thả vịt ra ruộng sau gặt.
Cây quanh ao sang ao: bóng mát, lá rụng vừa phải. Một ít bóng cho cá tránh nóng, nhưng không che kín mặt ao.
Sắp xếp vị trí quanh nhà
Chuồng đặt cuối hướng gió. Mùi không bay vào nhà ở.
Chuồng cách ao một khoảng, không sát bờ. Nước thải không tự chảy tràn xuống ao.
Hố ủ phân giữa chuồng và vườn. Dọn chuồng ra hố gần, lấy phân ra vườn cũng gần.
Hố ủ có mái che mưa. Mưa làm trôi chất và nước đen chảy tràn.
Ao ở chỗ trũng tự nhiên, xa giếng nước ăn. Tránh nước ao thấm sang giếng.
Vườn rau gần bếp và gần ao. Tiện tưới, tiện hái.
Cây ăn trái quanh ao và rìa vườn. Rễ hút nước ao, tán che nắng một phần.
Lối đi khô ráo nối các khu. Đi lại mùa mưa không lầy.
Rãnh nước thải chuồng dẫn vào hố lắng. Không dẫn thẳng ra ao hay mương chung.
Góc nuôi giun gần chuồng gà. Phân hoai nuôi giun, giun cho gà.
Để khoảng trống quanh nhà. Không để vườn, chuồng sát nhà ở, bớt ruồi muỗi, rắn chuột.
Vì sao không được xả phân tươi thẳng xuống ao?
Nhiều mô hình từng khuyến khích làm chuồng heo trên ao hoặc sát ao để phân rơi thẳng xuống nuôi cá. Ở mức rất ít con và ao lớn, cá có thể tận dụng được. Nhưng với phần lớn ao nhà, lượng phân vượt xa sức ao, nước giàu chất quá mức, tảo nở rộ rồi tàn đột ngột, đáy thối, cá nổi đầu và chết.
Phân tươi còn mang mầm bệnh, ký sinh trùng. Ao nhận phân tươi thì cá dễ bệnh, người ăn cá, dùng nước ao tưới rau sống cũng có nguy cơ. Khi dịch bệnh heo xảy ra, nước ao nhận phân từ chuồng bệnh là một đường lây.
Phân nên đi qua hố ủ, đủ thời gian cho đống ủ nóng lên và phân huỷ, rồi mới ra vườn hoặc một lượng nhỏ ra ao. Qua hố ủ, phân mất mùi, bớt mầm bệnh, và không đốt rễ cây.
Nếu nhà nuôi nhiều heo, lượng phân lớn, cần tính đến bể biogas, hố lắng, hoặc đệm lót sinh học. Hỏi phòng kinh tế xã về quy định xử lý chất thải chăn nuôi ở địa phương, vì nhiều nơi đã có quy định riêng.
Những chỗ vòng hay bị đứt và cách nối lại
Vòng đứt đầu tiên thường ở hố ủ. Nhà bận, phân dọn ra đổ đống ngoài trời, không che, không đảo, mưa xuống nước đen chảy khắp vườn. Phân không bao giờ hoai, cũng không bao giờ được dùng. Sửa bằng một mái che đơn giản và lịch đảo đống.
Chỗ đứt thứ hai là người nhà không còn ai nấu cám heo, cắt cỏ cá. Mua thức ăn công nghiệp thì tiện, nhưng lúc đó vườn thừa rau cỏ không ai dùng, phân chuồng lại thừa vì không bón hết vườn. Vòng tròn vẫn có thể chạy ở mức nhỏ hơn: bớt số con nuôi cho vừa với lượng vườn tiêu được.
Chỗ đứt thứ ba là bùn ao không bao giờ được vét, vì không ai muốn lội bùn. Chất dinh dưỡng tích mãi dưới đáy ao, ao thối, vườn thì đói. Vài năm vét một lần là đủ.
Nói cho công bằng, vòng tròn này đòi hỏi công sức của cả một gia đình nhiều thế hệ ở nhà. Khi con cái đi làm xa, người già ở lại, không phải nhà nào cũng giữ được đủ ba phần. Giữ được hai phần nối với nhau, như vườn với chuồng gà, cũng đã có ích.
Câu hỏi thường gặp
Vườn ao chuồng có phải là mô hình VAC không?
Đúng, VAC là cách viết tắt của vườn, ao, chuồng, được phổ biến rộng từ nhiều năm trước dựa trên nếp làm của nhà nông. Bài này nói về cách làm ở quy mô một nhà, theo lối truyền thống.
Nuôi vịt trên ao cá có phải là vòng khép kín không?
Là một dạng nối ao với chuồng. Vịt ăn ốc, cỏ, thải phân xuống ao. Số vịt phải vừa phải so với diện tích ao, và cần để ý màu nước.
Làm hố ủ phân cho gia đình như thế nào?
Hố hoặc ô ủ có nền nện chặt, có mái che, xếp phân xen rơm rác thành lớp, giữ ẩm vừa, đảo định kỳ. Chi tiết cách ủ có trong bài về ủ phân chuồng hoai.
Nước ao nuôi cá có tưới rau ăn sống được không?
Ao nhận phân chuồng, nước thải thì không nên tưới trực tiếp cho rau ăn sống sắp thu. Dùng cho cây ăn trái, rau nấu chín, hoặc tưới gốc.
Không có ao thì làm vườn chuồng kết hợp được không?
Được. Vườn với chuồng gà, chuồng heo và hố ủ vẫn là một vòng tốt. Nước tưới lấy từ giếng, mưa hoặc bể chứa.
