Để biết hạt giống còn tốt, lấy ra một số hạt tròn chục cho dễ tính, rải đều lên một chiếc khăn hoặc tờ giấy bản ẩm trong đĩa, đậy lại, để nơi ấm, giữ khăn luôn ẩm, rồi đếm số hạt nảy mầm sau vài ngày tới vài tuần tùy loại hạt. Số hạt nảy trên tổng số hạt cho biết tỷ lệ nảy mầm: cao thì gieo như thường, thấp thì gieo dày hơn, rất thấp thì nên đổi giống.
Việc này tốn một cái đĩa, một cái khăn và vài ngày chờ, nhưng tiết kiệm được cả một vụ. Người làm vườn lâu năm không bao giờ gieo hạt để lâu mà không thử trước. Người mới thì hay gieo cả gói, chờ hai tuần không thấy gì mới biết hạt đã chết.
Vì sao phải thử, không gieo luôn cho nhanh?
Hạt giống trông ngoài như nhau, nhưng bên trong có hạt sống, có hạt đã chết. Hạt để lâu, cất ẩm, phơi quá nắng, bị mọt đều có thể mất sức nảy mà mắt thường không nhận ra.
Gieo mà không biết tỷ lệ nảy thì luống mọc thưa lỗ chỗ, phải gieo dặm, cây mọc lệch ngày nhau. Với lúa, thóc ngâm ủ không nứt nanh là lỡ cả lịch gieo mạ.
Thử trước còn giúp quyết định lượng gieo. Hạt còn nảy tốt thì gieo thưa để đỡ tỉa. Hạt yếu thì gieo dày hơn một chút để bù. Hạt quá yếu thì đi tìm giống khác khi còn kịp thời vụ.
Đó là lý do nhiều người già vẫn có thói quen ủ thử một nắm thóc, một nhúm hạt rau vài tuần trước mùa gieo. Một thói quen nhỏ mà đỡ rất nhiều công.
Các bước thử nảy mầm bằng khăn ẩm
Lấy mẫu hạt ngẫu nhiên. Bốc ở nhiều chỗ trong lọ, không chọn hạt đẹp nhất.
Đếm số hạt tròn chục. Mười, hai mươi, năm mươi hạt tùy lượng giống. Càng nhiều hạt kết quả càng chắc.
Làm ướt khăn hoặc giấy. Vắt ráo, ẩm chứ không đọng nước. Khăn sạch, không dính xà phòng.
Rải hạt cách nhau. Hạt không chạm nhau để nếu có hạt mốc thì không lây.
Gấp khăn hoặc phủ thêm lớp ẩm. Giữ hạt tiếp xúc với ẩm cả trên dưới.
Đặt vào đĩa, hộp, đậy nắp hoặc túi. Giữ ẩm không bay hơi, vẫn chừa chút thoáng khí.
Để nơi ấm, tránh nắng trực tiếp. Mùa đông miền Bắc đặt gần bếp, trên nóc tủ ấm.
Kiểm tra mỗi ngày. Khăn khô thì phun thêm nước. Có mùi mốc thì thay khăn.
Đếm hạt nảy khi thấy rễ nhú rõ. Rễ trắng nhú ra khỏi vỏ là tính nảy.
Đợi đủ thời gian của loại hạt. Cải, dền nảy nhanh; hạt mùi, ớt, cà chậm hơn; lúa vài ngày tùy trời.
Ghi lại kết quả. Ghi tên giống, ngày thử, số hạt nảy.
Đọc kết quả thế nào?
Lấy số hạt nảy chia cho tổng số hạt thử là ra tỷ lệ. Ví dụ thử năm mươi hạt, bốn mươi hạt nảy thì tỷ lệ là bốn phần năm. Hạt còn tốt thường nảy phần lớn và nảy đều trong vài ngày.
Nếu hạt nảy nhiều nhưng rải rác qua nhiều ngày, có hạt nảy sớm có hạt nảy muộn, thì sức sống của lô hạt đã giảm. Ngoài ruộng, cây sẽ mọc không đều.
Nếu chỉ khoảng một nửa nảy, vẫn gieo được nhưng phải gieo dày hơn và chuẩn bị gieo dặm. Nếu dưới mức đó nhiều, cân nhắc đổi giống, nhất là với cây trồng chính như lúa.
Mầm nảy mà rễ ngắn, cong queo, thâm đầu, hoặc mốc lan nhanh là hạt yếu, ra ruộng cây con cũng yếu. Đừng chỉ đếm, hãy nhìn cả mầm.
Những cách thử khác và độ tin cậy
Thả hạt vào nước. Hạt lép, rỗng nổi lên thì bỏ được. Nhưng hạt chìm chưa chắc còn sống, vì hạt chết vẫn có thể nặng.
Đãi thóc bằng nước muối. Lọc hạt lép tốt hơn nước lã. Vẫn không cho biết phôi sống hay chết.
Cắn, bẻ hạt. Hạt mốc, thâm ruột, rỗng thì hỏng. Hạt trông tốt chưa chắc còn sống.
Gieo thử vào khay đất. Giống điều kiện thật hơn khăn ẩm, cho biết cả sức vươn lên khỏi đất.
Gieo thử một hàng ngắn ngoài luống. Chậm hơn nhưng thực tế nhất.
Ngửi mùi hạt. Mùi mốc, chua là hạt đã hỏng.
Nhìn màu hạt. Hạt đổi màu, sạm, xỉn so với lúc mới cất thường đã giảm sức.
Xem mọt. Có lỗ mọt, bột mịn là hạt bị hại.
Hỏi ngày đóng gói với hạt mua. Hạt mua để lâu trên kệ nóng cũng có thể giảm sức nảy.
Không tin cảm giác "hạt còn mới". Nhiều người nhớ nhầm năm để giống. Ghi nhãn mới chắc.
Thử khăn ẩm vẫn là cách tốt nhất tại nhà. Rẻ, nhanh, cho con số rõ ràng.
Thử hạt khó nảy và hạt vỏ cứng
Một số hạt vỏ cứng như mồng tơi, đậu rồng, mướp đắng, hạt cây ăn trái thường nảy chậm và không đều khi thử khăn ẩm. Ngâm nước ấm vài giờ trước khi đặt lên khăn giúp vỏ mềm, nước thấm vào nhanh hơn.
Có hạt cần được làm trầy vỏ nhẹ, như hạt mướp đắng người ta hay cắn nhẹ đầu hạt hoặc cà vào giấy nhám một chút. Làm nhẹ tay, không làm tổn thương phôi.
Hạt mùi (ngò) thực chất là một quả chứa hai hạt, nhiều người vò nhẹ cho tách đôi trước khi ngâm, nảy nhanh hơn.
Một số hạt cây ăn trái như bưởi, mít cần gieo lúc còn tươi, để khô lâu là chết. Với những hạt này, việc thử nảy mầm ít ý nghĩa bằng việc gieo ngay khi vừa lấy ra khỏi quả.
Câu hỏi thường gặp
Hạt đã thử nảy mầm trên khăn có gieo ra luống được không?
Được, nhất là với hạt to như đậu, bí. Đặt hạt nhẹ nhàng xuống đất, rễ hướng xuống, không làm gãy rễ. Hạt nhỏ như cải thì khó tách khỏi khăn.
Thử nảy mầm bao lâu trước khi gieo?
Nên thử trước vài tuần để còn kịp đổi giống nếu cần. Với thóc giống, thử trước khi ngâm cả mẻ.
Hạt nảy mầm tốt trên khăn mà gieo ra đất không lên?
Có thể do gieo quá sâu, đất quá khô hoặc quá ướt, bị kiến, chim, sâu xám ăn, hoặc mặt đất đóng váng. Khăn ẩm là điều kiện lý tưởng, đất thật khó hơn.
Hạt giống bao lâu thì hết sức nảy?
Rất khác nhau theo loại hạt và cách cất. Hạt họ bầu bí, cà chua thường bền hơn hạt hành, mùi. Cất khô mát thì giữ lâu hơn nhiều.
Có cách nào làm hạt yếu nảy tốt hơn không?
Ngâm nước ấm, ủ ấm giúp hạt còn sống nảy nhanh hơn, nhưng không cứu được hạt đã chết. Hạt yếu thì gieo dày hơn và chăm cây con kỹ hơn.
