Để giống lúa tại nhà thì chọn một khoảnh ruộng tốt nhất, trước khi trổ bông và lúc trổ đi nhổ bỏ những khóm khác dạng; khi chín đều thì gặt riêng, tuốt riêng, phơi riêng trên nong nia chứ không phơi trên sân xi măng nóng; đãi bỏ hạt lép, phơi thật khô rồi cất kín trong chum vại ở chỗ khô mát. Chỉ giống lúa thuần mới để giống được, lúa lai để lại vụ sau sẽ phân ly, ruộng lổn nhổn.
Ngày trước, không nhà nông nào đi mua thóc giống. Giống được để từ vụ trước, có khi truyền qua nhiều đời, và mỗi làng có những giống riêng hợp đất. Nay nhiều nhà đã quen mua giống xác nhận mỗi vụ, nhưng với những giống lúa quý, lúa nếp cái hoa vàng, lúa đặc sản địa phương, việc tự để giống vẫn là cách giữ giống không bị mai một.
Vì sao để giống cũng phải "chọn lọc" chứ không lấy thóc ăn ra gieo?
Một ruộng lúa không bao giờ đồng nhất tuyệt đối. Có khóm cao hơn, có khóm trổ sớm hơn, có cây lẫn giống khác do hạt rơi từ vụ trước hay lẫn trong lúc phơi. Nếu lấy thóc ăn bất kỳ ra làm giống, những khác biệt ấy lan dần qua các vụ, gọi là giống bị thoái hoá: ruộng không đều, trổ lai rai, năng suất giảm.
Chọn lọc là giữ lại những cây đúng giống, khoẻ nhất, bông đẹp nhất. Làm đều đặn qua các vụ, giống không những không thoái hoá mà còn tốt lên, hợp dần với chân ruộng nhà mình.
Các cụ có câu "tốt giống tốt má, tốt mạ tốt lúa". Giống tốt là nền của cả vụ, mà giống tốt không phải tự nhiên có, nó là kết quả của nhiều mùa chọn lọc.
Nói thật một điều: tự để giống tốn công và cần kỷ luật. Nếu không có thời gian khử lẫn và phơi cất riêng, thóc giống tự để có thể kém hơn giống mua. Khi thấy giống nhà đã thoái hoá rõ, nên đổi giống từ nguồn tin cậy rồi mới bắt đầu chọn lại.
Chọn ruộng giống và khử lẫn
Chọn khoảnh ruộng tốt, đều, ít sâu bệnh. Không chọn chỗ bờ, chỗ trũng, chỗ bóng cây.
Cấy khoảnh giống thưa hơn một chút. Cây khoẻ, bông to, dễ đi lại khử lẫn.
Khử lẫn lúc lúa đẻ nhánh. Nhổ bỏ khóm có màu lá, dáng cây khác hẳn.
Khử lẫn lúc trổ bông. Khóm trổ quá sớm, quá muộn, cao vượt, bông khác màu, râu khác là cây lẫn, nhổ bỏ.
Khử lẫn trước gặt. Nhìn lần cuối, bỏ khóm bệnh, bông lép nhiều.
Nhổ bỏ cỏ lồng vực, lúa cỏ. Hạt cỏ lẫn vào thóc giống là mang cỏ vào ruộng vụ sau.
Không để khoảnh giống sát ruộng giống khác. Tránh lai tạp qua phấn, nhất là với lúa nếp và lúa tẻ trổ cùng lúc.
Không bón thừa đạm khoảnh giống. Cây lốp, đổ, hạt kém chắc.
Chọn bông trên những khóm tốt nhất. Nhiều người cắt tay từng bông to, đều hạt, không sâu bệnh để làm giống gốc.
Chọn bông ở giữa khóm. Bông chính thường to và chắc hơn bông nhánh muộn.
Đánh dấu khoảnh giống. Cắm cọc để khi gặt không lẫn với lúa ăn.
Gặt, phơi và cất thóc giống
Gặt khi chín đều, không gặt non. Hạt non sức nảy kém. Không để quá chín rụng hạt.
Gặt riêng, tuốt riêng trước. Làm trước lúa ăn để máy tuốt, bạt còn sạch, không lẫn.
Tuốt nhẹ tay. Đập mạnh làm nứt vỏ trấu, hạt giống dễ hỏng.
Phơi trên nong, nia, bạt. Không phơi thẳng trên sân gạch, xi măng giữa trưa, nền nóng làm chết phôi.
Phơi nắng nhẹ, nhiều nắng. Sáng và chiều phơi, trưa gắt thì che hoặc cất.
Đảo đều khi phơi. Hạt khô đều.
Phơi đến khi cắn hạt kêu giòn. Hạt còn ẩm cất đi dễ mốc, nảy mầm trong chum.
Để nguội trước khi cất. Cất thóc còn nóng hầm hơi, hạt hỏng.
Quạt, sàng bỏ hạt lép, rơm vụn. Giữ lại hạt mẩy, đều.
Cất trong chum, vại, lọ kín. Kín để hạt không hút ẩm trở lại, không mọt.
Ghi tên giống, vụ, ngày cất. Dán lên miệng chum hoặc buộc nhãn.
Cất giống qua mùa theo kinh nghiệm cũ
Chum sành, vại, bồ đan trát đất là những vật cất giống của các cụ. Chum vại để nơi cao ráo trong nhà, không để sát nền đất ẩm, không để gần bếp nóng. Miệng chum đậy kín bằng nắp, lót thêm lá chuối khô hoặc nylon, buộc chặt.
Nhiều nhà rắc một lớp tro bếp khô trên mặt thóc hoặc trộn lá xoan khô, lá sả, lá bạch đàn vào thóc giống, theo kinh nghiệm là để chống mọt, chống ẩm. Tro khô hút ẩm là có lý. Còn tác dụng xua mọt của các loại lá là kinh nghiệm truyền miệng, không phải chỗ nào cũng thấy rõ.
Thóc giống không nên để quá lâu. Sức nảy mầm của thóc giảm dần theo thời gian, nhất là ở nơi nóng ẩm. Để giống cho vụ sau là tốt nhất, để qua nhiều vụ thì phải thử nảy mầm trước khi ngâm.
Trước khi ngâm ủ vụ sau, lấy một nắm thóc giống thử nảy mầm trên khăn ẩm. Tỷ lệ nảy thấp thì phải tăng lượng giống hoặc đổi giống, không đợi đến khi gieo mạ mới biết.
Giống lúa lai, giống thuần và giống địa phương
Lúa lai là giống được tạo bằng cách lai hai dòng bố mẹ khác nhau, cho con lai thế hệ đầu khoẻ, năng suất cao. Nhưng thóc từ ruộng lúa lai mà đem gieo lại, cây vụ sau sẽ phân ly: cao thấp, sớm muộn, hạt khác nhau. Vì thế lúa lai phải mua giống mới mỗi vụ.
Lúa thuần thì để giống được. Giống cây con giống cây mẹ, miễn là chọn lọc và khử lẫn đều đặn. Hầu hết các giống lúa đặc sản, nếp địa phương, lúa cạn vùng núi đều là giống thuần.
Giống địa phương là những giống đã được nông dân một vùng giữ qua nhiều thế hệ, hợp đất, hợp nước, hợp khẩu vị. Chúng có thể năng suất không cao nhưng chịu được điều kiện khó của vùng đó. Nhiều giống như vậy đang mất dần vì không ai để giống nữa.
Nếu nhà còn giữ một giống lúa quý của ông bà, hãy tiếp tục để giống, dù chỉ một khoảnh nhỏ. Và nếu không chắc giống mình đang trồng là lúa lai hay lúa thuần, hỏi nơi bán giống hoặc xem bao bì.
Câu hỏi thường gặp
Thóc giống để được bao lâu?
Để ở nơi khô mát, kín, thóc giống thường dùng tốt cho vụ kế tiếp. Để lâu hơn thì sức nảy giảm, nhất là ở miền Nam nóng ẩm. Luôn thử nảy mầm trước khi dùng thóc giống đã để lâu.
Làm sao biết giống lúa đang trồng là lúa lai?
Xem bao bì giống lúc mua, thường có ghi rõ. Nếu không có bao bì, hỏi người bán. Vụ sau thấy ruộng lổn nhổn cao thấp, trổ không đều là dấu hiệu của thóc lai bị gieo lại.
Có nên đổi giống với nhà hàng xóm?
Đổi giống là tập quán tốt để làm mới giống, nhưng chỉ đổi với nhà có ruộng tốt, giống sạch bệnh và cùng loại giống. Nhận giống về vẫn nên thử nảy mầm.
Phơi thóc giống trên sân xi măng có sao không?
Sân xi măng buổi trưa rất nóng, có thể làm hỏng phôi. Nếu phải phơi trên sân thì trải bạt hay nong, phơi sáng chiều, tránh trưa gắt.
Thóc giống bị mọt thì còn dùng được không?
Hạt đã bị mọt đục vào phôi thì không nảy mầm. Sàng bỏ hạt mọt, thử nảy mầm phần còn lại, và phơi lại, cất kỹ hơn.
