Để hạt giống rau ở vườn nhà thì chừa vài cây khoẻ nhất, đúng giống, không hái ăn, để chúng ra hoa kết hạt đến khi quả, bông khô vàng. Cắt về phơi nơi thoáng, râm, tuốt hạt, sàng sạch, phơi lại vài nắng nhẹ rồi cất vào lọ kín. Cải cần chú ý không để nhiều loại cải cùng ra hoa cạnh nhau vì dễ lai tạp.
Ở quê, các bà hay để một góc vườn cho vài cây cải ra ngồng, vài khóm rau dền già, dây mồng tơi đen quả. Nhìn thì như vườn bỏ hoang, nhưng đó là kho giống cho mùa sau. Giống rau tự để, nếu là giống địa phương thuần, sẽ quen dần đất vườn nhà, lên khoẻ hơn qua từng năm.
Chọn cây làm giống
Chọn cây khoẻ nhất, đẹp nhất. Đừng để cây còi, cây ra ngồng sớm nhất làm giống. Đó thường là cây kém.
Chọn cây đúng giống. Lá, màu, dáng đúng như giống mình muốn giữ.
Không hái ăn cây giống. Đánh dấu bằng cọc, nhắc cả nhà.
Để nhiều cây một chút. Để vài cây trở lên cho hạt không bị cận huyết, nhất là với cải.
Để cây ở chỗ không vướng. Cây ra ngồng cao, đứng lâu, không cản luống khác.
Cắm cọc đỡ. Ngồng cải cao dễ đổ khi gió mưa.
Không để giống từ cây sâu bệnh. Một số bệnh lây qua hạt.
Chỉ để giống từ cây thuần. Cây từ hạt lai F1 để giống thì đời sau không giống cây mẹ.
Để giống đúng mùa. Cải để giống vụ đông miền Bắc, khi cải ra hoa tự nhiên vào cuối đông sang xuân.
Ghi lại giống gì, cây nào. Nếu có nhiều giống cùng loại.
Tưới, bón nhẹ cho cây giống. Cây giống cần sức để kết hạt chắc.
Cách để giống từng loại rau quen
Rau cải các loại: để cây ra ngồng, nở hoa vàng, kết quả dài như que nhỏ. Khi phần lớn quả chuyển vàng nâu, hạt bên trong sẫm màu, cắt cả ngồng. Đừng đợi khô hết vì quả cải nứt ra, hạt rơi mất. Treo ngồng hoặc rải trên nia chỗ thoáng cho khô tiếp, rồi vò tuốt hạt.
Rau dền: để cây già, bông dền chuyển nâu khô. Cắt bông, phơi, vò nhẹ trên nia là hạt đen nhỏ li ti rơi ra. Rau dền rất dễ tự gieo, nhiều vườn chỉ cần để vài cây già là năm sau dền mọc khắp.
Mồng tơi: để quả chín đen trên dây. Hái quả chín, phơi khô, cất nguyên quả hoặc bóc lấy hạt. Hạt mồng tơi vỏ cứng, khi gieo thường ngâm nước ấm cho mềm vỏ.
Rau thơm: tía tô, kinh giới, húng quế để ra bông, bông khô thì cắt, vò lấy hạt nhỏ. Rau mùi để hạt tròn khô vàng, hạt mùi to dễ lấy. Thì là để tán hạt khô. Húng láng, bạc hà thì thường nhân bằng cành, ít ai để hạt.
Tránh lai tạp khi để giống
Các loại cải dễ lai với nhau. Cải bẹ, cải ngọt, cải canh, cải củ cùng họ, ra hoa cùng lúc có thể lai qua ong.
Mỗi mùa chỉ để giống một loại cải. Cách đơn giản nhất ở vườn nhà.
Để giống cải xa nhà hàng xóm có cải ra hoa. Ong bay khá xa, vườn sát nhau vẫn có thể lai.
Bí, bầu, dưa cũng dễ lai. Có nơi thụ phấn tay rồi bọc hoa để giữ giống thuần.
Rau dền ít lo lai với rau khác. Nhưng các loại dền khác màu có thể lai với nhau.
Đậu, cà chua, xà lách thường tự thụ phấn. Ít lai tạp hơn, dễ để giống ở vườn nhà.
Ớt có thể lai nếu nhiều giống trồng gần. Để giống ớt nên chọn một giống.
Ngô lai rất dễ qua phấn bay. Để giống ngô cần cách xa ruộng ngô khác.
Quan sát đời sau. Vụ sau thấy cây lạ, khác mẹ thì đã bị lai, nhổ bỏ không để giống tiếp.
Đổi giống sạch sau vài năm nếu lẫn nhiều. Xin từ nhà quen có giống sạch.
Ghi chép. Năm nào để giống gì, gần giống gì đang ra hoa.
Phơi, tuốt và làm sạch hạt giống rau
Ngồng, bông cắt về không phơi thẳng dưới nắng gắt. Treo ngược trong hiên, trong nhà kho thoáng gió, bên dưới trải nia, bạt hoặc lồng vào túi giấy để hạt rơi không mất. Vài ngày là quả, bông khô giòn.
Tuốt hạt bằng cách vò nhẹ trong tay trên nia, hoặc bỏ vào bao vải đập nhẹ. Sau đó sàng qua cho rơi bớt vỏ, cọng. Dùng nia sảy hoặc thổi nhẹ để bay vỏ trấu nhẹ, giữ lại hạt nặng chắc.
Hạt tuốt xong phơi thêm vài nắng nhẹ buổi sáng trên nia hoặc giấy, không phơi trên nền xi măng nóng, không phơi trong túi nylon. Hạt khô đủ khi cắn hoặc bấm móng tay thấy cứng, không lún.
Cho hạt vào lọ thuỷ tinh, lọ nhựa có nắp kín, hoặc gói giấy rồi cho vào lọ. Ghi tên giống, ngày để. Để lọ nơi khô mát, không sát bếp, không để ngoài hiên nắng.
Vì sao nên giữ giống rau địa phương?
Mỗi vùng có những giống rau riêng: cải mèo vùng núi phía Bắc, cải bẹ xanh miền Nam, mồng tơi tía, rau dền cơm, rau đay, rau ngót ở những vườn quen. Những giống này thích nghi với khí hậu, đất và cách trồng của vùng qua nhiều thế hệ.
Giống mua ngoài thị trường thường là giống cải tiến, giống lai, đẹp và năng suất cao, nhưng có thể kém chịu đựng hơn với điều kiện khó của từng vùng, và nhiều loại không để giống lại được.
Khi mọi nhà đều mua hạt mỗi vụ, những giống địa phương biến mất dần. Đến một ngày muốn tìm lại cây cải có vị cay the mà bà vẫn nấu canh, thì không còn ai giữ.
Để giống không mất nhiều công. Chỉ cần vài cây mỗi mùa, một lọ hạt nhỏ, và thói quen chia hạt cho họ hàng, hàng xóm. Nhiều người giữ giống bằng chính cách chia đi, vì giống có ở nhiều nhà thì khó mất.
Câu hỏi thường gặp
Hạt giống cải để được bao lâu?
Cất kín, khô, mát thì hạt cải thường dùng tốt trong mùa kế tiếp và có thể lâu hơn, nhưng sức nảy giảm dần. Nên thử nảy mầm trước khi gieo nếu hạt đã để lâu.
Tại sao cải để giống lại ra cây không giống mẹ?
Có thể cây mẹ là giống lai F1, hoặc đã bị lai với loại cải khác ra hoa gần đó. Lần sau chỉ để giống từ giống thuần và một loại cải mỗi mùa.
Hạt rau dền có cần xử lý trước khi gieo?
Không cần nhiều, hạt dền nhỏ, gieo thẳng trộn với cát hoặc đất bột cho đều. Giữ ẩm mặt luống là hạt lên.
Có thể để giống rau muống không?
Rau muống để giống bằng hạt được nếu để cây già ra hoa kết quả, nhưng phần lớn nhà trồng rau muống bằng ngọn cho nhanh.
Để giống xà lách có khó không?
Xà lách thường tự thụ phấn nên ít lai, dễ để giống. Cây ra ngồng cao, hoa nhỏ, khi bông khô như bông bồ công anh thì cắt, vò lấy hạt.
