Để giống bầu, bí, mướp, dưa leo thì chọn quả đẹp, đúng giống, ở lứa quả giữa vụ trên những cây khoẻ nhất, buộc dây đánh dấu và để quả già hẳn trên cây đến khi vỏ cứng, đổi màu. Bầu, mướp thường treo nguyên quả lên gác bếp cho khô; bí đỏ, bí xanh, dưa leo thì bổ lấy hạt, rửa sạch, phơi khô rồi cất trong lọ kín.
Chùm bầu khô, quả mướp khô treo trên gác bếp là hình ảnh quen của nhà quê. Chúng không phải đồ trang trí, đó là kho giống cho mùa sau. Khói bếp hun ngày này qua ngày khác giữ cho quả khô, không mốc, không mọt, cách cất giống này đã có từ rất lâu.
Chọn quả làm giống: ở lứa nào, trên cây nào?
Quả đầu tiên trên cây thường được người trồng ăn hoặc bán vì nóng ruột. Quả cuối vụ lúc cây đã yếu thì hạt không chắc. Lứa quả giữa vụ, khi cây đang sung sức, là lứa cho quả giống tốt nhất.
Chọn quả có dáng chuẩn của giống: bầu dài thì dài thẳng, bầu tròn thì tròn đều, bí đỏ đúng màu vỏ, đúng cỡ. Quả méo, cong vẹo có thể do thụ phấn kém, hạt bên trong cũng không đều.
Chọn trên cây khoẻ, không bệnh, sai quả. Tính sai quả và sức chống bệnh của cây mẹ có phần truyền sang đời sau. Đánh dấu quả giống bằng dây buộc cuống hoặc treo một mẩu vải, dặn cả nhà không hái.
Một cây chỉ nên để một hai quả giống. Quả giống phải nuôi đến già nên hút rất nhiều sức cây, để nhiều quả thì cây ngừng ra quả mới.
Để quả già đến khi nào?
Bầu: vỏ cứng, chuyển màu vàng nâu. Gõ vào nghe tiếng bộp khô, móng tay bấm không vào.
Mướp: vỏ ngả vàng nâu, nhẹ dần. Lắc nhẹ đã nghe tiếng hạt lắc bên trong khi khô.
Bí đỏ: cuống khô, vỏ cứng, đậm màu. Bí đỏ để giống thường để già hơn bí để ăn.
Bí xanh (bí đao): phấn trắng dày, vỏ cứng. Quả nặng, phấn phủ kín.
Dưa leo: quả vàng, to, vỏ nứt nhẹ. Dưa leo để giống phải để già vàng hẳn, rất khác dưa ăn xanh non.
Khổ qua (mướp đắng): quả chín vàng cam, nứt ra. Hạt có lớp áo đỏ, hái ngay trước khi chim ăn.
Dưa hấu: chín hẳn khi ăn được. Hạt lấy từ quả chín ăn được, giống thuần.
Đỡ quả nặng trên giàn. Quả giống để lâu, cuống dễ đứt.
Che quả khỏi nắng rát, mưa dầm. Quả nằm đất nên kê rơm, lật mặt.
Không để quả thối trên cây. Quả bị sâu đục, thối một phần thì bỏ, chọn quả khác.
Hái khi trời khô ráo. Tránh hái sau mưa, quả ẩm dễ mốc khi cất.
Treo gác bếp và lấy hạt
Bầu và mướp có vỏ cứng, ruột khô dần, nên cách cất đơn giản nhất là treo nguyên quả. Buộc dây vào cuống, treo lên gác bếp hoặc chỗ thoáng, có khói càng tốt. Khói bếp giúp quả khô nhanh và xua côn trùng. Đến vụ sau, bổ quả hoặc lắc ra lấy hạt.
Bí đỏ, bí xanh, dưa hấu vỏ không khô được như bầu, phải bổ lấy hạt. Bí đỏ có thể để quả thêm một thời gian sau thu hoạch cho hạt chắc hơn rồi mới bổ. Nạo hạt ra, bỏ vào rổ, rửa sạch lớp màng nhầy bên ngoài.
Dưa leo, dưa chuột và khổ qua có lớp nhầy bao hạt dày. Nhiều người cho hạt cùng phần nhầy vào bát nước, để một hai ngày cho lên men nhẹ, lớp nhầy tách ra, hạt tốt chìm xuống, hạt lép nổi lên. Vớt bỏ hạt nổi, rửa sạch hạt chìm.
Hạt rửa xong rải mỏng trên giấy, nia, phơi ở chỗ thoáng râm, sau đó vài nắng nhẹ. Không phơi trên xi măng nóng, không phơi dày chồng lên nhau. Khô đủ khi bẻ hạt thấy giòn, không dẻo.
Giữ giống thuần cho họ bầu bí
Cây họ bầu bí thụ phấn nhờ ong. Ong mang phấn từ cây này sang cây khác, kể cả cây nhà hàng xóm.
Các giống cùng loài dễ lai. Hai giống bí đỏ trồng gần có thể lai với nhau.
Bầu và bí khác loài, ít lai với nhau. Nhưng các giống bầu với nhau thì lai được.
Mỗi mùa để giống một giống mỗi loại. Cách đơn giản để giữ thuần ở vườn nhà.
Thụ phấn tay và bọc hoa. Buộc kín hoa cái trước khi nở, sáng hôm nở thụ phấn bằng hoa đực cùng giống, buộc lại, đánh dấu quả.
Chọn hoa đực từ cây khác cùng giống. Tránh cận huyết khi để giống nhiều năm.
Để ý vườn hàng xóm. Hàng xóm trồng giống khác cùng loại, ra hoa cùng lúc, là có nguy cơ lai.
Quan sát đời sau. Quả khác mẹ về dáng, màu là đã lai.
Không để giống từ quả mua chợ nếu không rõ giống. Nhiều quả ngoài chợ là giống lai F1.
Đổi giống với người quen có giống sạch. Làm mới giống sau vài năm.
Ghi tên giống và nguồn. Dán nhãn lên lọ hạt, buộc thẻ lên quả treo.
Những lỗi hay gặp khi để giống bầu bí
Hái quả giống quá sớm vì sợ hỏng. Hạt bên trong trắng, mỏng, lép, phơi khô thì teo lại, gieo không lên. Kiên nhẫn để quả già hẳn trên cây là điều quan trọng nhất.
Để quả giống thối trong nhà. Quả bí đỏ, bí xanh để lâu trong góc ẩm bị thối từ cuống vào, hạt bên trong cũng hỏng. Để quả nơi thoáng, kê cao, thăm thường xuyên.
Cất hạt chưa khô. Hạt còn ẩm cho vào lọ kín sẽ mốc, hoặc nảy mầm ngay trong lọ. Khô chưa chắc thì phơi thêm.
Cất lẫn nhiều loại hạt không ghi tên. Hạt bí, hạt bầu, hạt mướp nhìn na ná, đến mùa sau không biết hạt nào là hạt nào. Một mẩu giấy ghi tên là đủ tránh chuyện này.
Câu hỏi thường gặp
Hạt bầu bí để được bao lâu?
Hạt họ bầu bí khá bền, cất khô, kín, mát thường giữ sức nảy được vài mùa. Tuy nhiên để càng lâu tỷ lệ nảy càng giảm, nên thử trước khi gieo.
Quả bầu treo gác bếp bị mốc có dùng được hạt không?
Nếu mốc chỉ ở vỏ ngoài và hạt bên trong khô, sạch, vẫn có thể dùng sau khi thử nảy mầm. Nếu ruột thối, hạt đen mốc thì bỏ.
Có để giống dưa leo mua ở chợ được không?
Nhiều dưa leo ở chợ là giống lai, và quả hái non nên hạt chưa chín. Muốn để giống phải trồng giống thuần và để quả già vàng trên cây.
Hạt bí đỏ có cần ngâm trước khi gieo?
Nhiều người ngâm hạt bí trong nước ấm vài giờ rồi ủ khăn ẩm cho nứt nanh mới gieo, giúp hạt lên nhanh và đều hơn.
Vì sao hạt mướp để giống không nảy?
Thường do quả hái non, hạt chưa chín, hoặc hạt bị ẩm mốc khi cất. Chọn hạt đen, chắc, nặng; hạt trắng, lép thì bỏ.
