Giàn tre cho cây leo có hai kiểu quen thuộc: giàn bằng (giàn ngang) cao ngang tầm đầu người, hợp với bầu, mướp, bí có quả to nặng thõng xuống dưới; và giàn chữ A thấp, hai mặt nghiêng, hợp với dưa leo, đậu đũa, khổ qua. Làm giàn nào cũng phải dựng xong trước khi cây bắt đầu bò, cột chôn sâu và buộc chắc để chịu được mùa gió.
Ở quê, giàn bầu giàn mướp gần như nhà nào cũng có, vừa cho quả vừa làm bóng mát cho sân. Nhưng không ít giàn đổ sập giữa mùa quả vì cột mục chân, lạt đứt, hoặc làm quá thấp khiến quả chạm đất thối. Mấy chi tiết dưới đây là những thứ người dựng giàn lâu năm để ý.
Chọn kiểu giàn theo cây
Bầu, mướp: giàn bằng. Quả dài và nặng thõng xuống lơ lửng, thẳng quả và sạch. Người đi dưới giàn hái dễ.
Bí đao, bí xanh: giàn bằng chắc hơn. Quả to nặng, cần thêm thanh đỡ hoặc túi lưới đỡ quả.
Bí đỏ: bò đất hoặc giàn thấp. Bí đỏ hay được cho bò đất có lót rơm, hoặc bò lên giàn thấp, bờ rào.
Dưa leo: giàn chữ A hoặc giàn đứng. Cây nhẹ, quả nhỏ, giàn chữ A thoáng và dễ hái hai bên.
Đậu đũa, đậu cô ve leo: giàn chữ A hoặc cọc đơn. Mỗi khóm một cọc chéo nhau là đủ.
Khổ qua: giàn chữ A hoặc giàn lưới. Tua cuốn nhỏ, cần lưới hoặc dây căng dày để bám.
Su su vùng cao: giàn bằng rộng. Su su leo rất rộng và sống nhiều năm, giàn phải to và bền.
Giàn dựa tường, hàng rào. Nhà ít đất có thể cho mướp, bầu leo hàng rào, mái hiên. Chú ý không để leo lên mái ngói gây dột.
Chọn hướng giàn không che vườn. Giàn bằng che bóng rất rộng. Đặt ở mé vườn hoặc làm luôn giàn bóng mát cho sân.
Tính chiều cao theo người hái. Giàn bằng cao ngang hoặc hơi hơn đầu người, đi dưới không cúi.
Giàn dùng nhiều năm thì làm bằng tre già. Tre non mọt nhanh, một mùa là mục.
Dựng giàn tre cho chắc, qua được mùa gió
Cột là phần quyết định. Chọn cây tre già, thẳng, đường kính cỡ cổ tay trở lên. Phần chân cột chôn xuống đất nên hơ lửa cho sém vỏ, cách các cụ vẫn làm để tre chậm mục ở chỗ tiếp giáp đất ẩm. Hố chôn sâu, nện đất chặt, có thể chèn đá quanh chân.
Với giàn bằng, cột đứng thành hàng hai bên, trên đầu cột gác thanh ngang, rồi đặt các thanh dọc, cuối cùng đan hoặc căng dây, lưới thành mặt giàn. Các cột ở góc nên có thanh chống xiên để giàn không bị xô khi gió thổi. Giàn đổ thường đổ từ góc.
Giàn chữ A dựng bằng từng cặp cọc chụm đầu, buộc chéo, cặp nọ cách cặp kia vài bước chân, trên chỗ chụm gác một thanh dọc làm sống. Mặt nghiêng hai bên căng dây hoặc gác thêm que ngang. Kiểu này chịu gió tốt vì có hình tam giác.
Lạt buộc ngày trước là lạt tre, lạt giang ngâm nước cho dẻo. Lạt tre bền và không làm đứt tre, nhưng phải buộc lại sau một hai mùa vì lạt khô giòn. Dây nhựa thì bền hơn nhưng dễ tuột nếu không thắt kỹ. Mỗi mối buộc nên chéo hai vòng, xiết chặt rồi mới thắt nút.
Dẫn dây, bấm ngọn, tỉa lá cho sai quả
Cắm cọc mồi từ gốc lên giàn. Cây mới vươn tua cần một que tre hoặc sợi dây để bám lên. Không có mồi, dây bò lung tung dưới đất.
Dẫn ngọn lên giàn vào buổi chiều. Buổi chiều thân dây mềm, uốn ít gãy. Buổi trưa dây giòn, dễ gãy ngọn.
Bấm ngọn chính khi dây đã lên giàn. Với bầu, bí, mướp, hoa cái thường ra nhiều ở nhánh cấp hai, cấp ba. Bấm ngọn để cây đâm nhánh, ra nhiều hoa cái hơn.
Tỉa nhánh sát gốc. Nhánh dưới giàn chỉ ăn chất, không ra quả tốt. Tỉa bớt để thông thoáng.
Tỉa lá già, lá bệnh. Lá vàng dưới gốc và lá có đốm bệnh ngắt đi, mang ra khỏi vườn.
Rải đều dây trên mặt giàn. Dây dồn một chỗ thì lá chồng lên nhau, quả nằm trong bóng tối và dễ bệnh.
Thụ phấn tay khi ít ong. Hái hoa đực nở buổi sáng, bóc cánh, quét nhị vào nhụy hoa cái. Bí và bầu nở hoa vào những giờ khác nhau, để ý giờ nở của từng loại.
Tỉa bớt quả khi cây ra quá nhiều. Giữ lại những quả đẹp, bỏ quả méo, quả nhỏ để cây dồn sức.
Đỡ quả nặng. Bí đao, bầu to cần túi lưới hoặc dây đỡ để không đứt cuống.
Bọc quả chống ruồi vàng. Mướp đắng, dưa leo hay bị ruồi đục quả. Bọc giấy hoặc túi vải khi quả còn nhỏ.
Bón thúc khi cây ra hoa. Tưới phân chuồng loãng đã ủ hoai hoặc nước giải ngâm đã pha loãng quanh gốc, không tưới lên lá.
Vì sao giàn tốt mà bầu bí không đậu quả?
Chuyện này hỏi ở xóm nào cũng có. Cây xanh mướt, lá to, hoa nở nhiều mà quả non cứ vàng rồi rụng. Lý do thường gặp nhất là thiếu thụ phấn: hoa cái nở mà không có ong ghé, hoặc hoa đực và hoa cái nở lệch ngày. Thụ phấn tay vài buổi sáng là thấy khác ngay.
Lý do thứ hai là bón đạm quá nhiều. Cây ăn đạm thì mải ra lá, ít ra hoa cái. Người trồng thấy cây xanh tốt càng tưới thêm nước giải, cây càng lá. Lúc này nên dừng đạm, bổ sung tro bếp quanh gốc.
Lý do thứ ba là thời tiết. Nắng nóng gay gắt hoặc mưa dầm đều làm hạt phấn hỏng, quả không đậu. Đó là chuyện của trời, chỉ có thể chờ qua đợt.
Cuối cùng là giàn quá rậm. Lá chồng lên nhau, quả non nằm trong bóng tối, ẩm, dễ thối và rụng. Tỉa bớt lá già, rải đều dây ra thì quả non có nắng và gió.
Tháo giàn cuối vụ và giữ tre cho năm sau
Khi dây bầu bí đã tàn, lá vàng khô, đừng để dây mục nguyên trên giàn cả mùa. Dây mục giữ ẩm làm tre nhanh hỏng và là chỗ trú của sâu bệnh cho vụ sau. Cắt dây ở gốc, để vài hôm cho khô, rồi gỡ xuống.
Dây khô, lá khô có thể ủ vào đống phân. Dây có bệnh thì mang ra khỏi vườn, không ủ chung.
Tre còn tốt thì tháo ra, rửa sạch, phơi khô, cất nơi có mái che, dựng đứng hoặc gác lên cao cho thoáng. Tre để nằm trên đất ẩm chỉ một mùa là mục. Chân cột bị mục thì cưa bỏ đoạn mục, cột ngắn lại dùng cho giàn chữ A.
Giàn bằng dựng chắc có thể để lại nhiều năm, chỉ thay lạt và thanh hỏng. Nếu để lại, luân phiên trồng cây họ khác lên giàn, như năm nay bầu thì năm sau đậu, để bệnh không tích lại ở một chỗ.
Câu hỏi thường gặp
Giàn tre dùng được mấy năm?
Tuỳ tre già hay non, xử lý chân cột thế nào và khí hậu vùng. Tre già hơ lửa chân cột, để nơi thoáng thường dùng được vài mùa. Mỗi vụ nên kiểm tra chân cột và mối buộc trước khi trồng.
Làm giàn bằng lưới nhựa có tốt hơn tre?
Lưới nhựa nhẹ, căng nhanh, bám tốt cho khổ qua và dưa leo. Nhưng vẫn cần cột chắc, và lưới dễ bị gió làm võng. Nhiều nhà kết hợp cột tre với lưới nhựa.
Bấm ngọn bầu lúc nào?
Thường bấm khi ngọn chính đã leo lên mặt giàn, để cây đâm nhánh trên giàn. Bấm quá sớm khi cây còn dưới thấp thì nhánh ra lòa xòa dưới đất.
Làm sao phân biệt hoa đực và hoa cái bí?
Hoa cái có bầu nhỏ hình quả non ngay dưới cánh hoa, còn hoa đực chỉ có cuống dài mảnh. Hoa đực thường ra trước và nhiều hơn.
Có trồng bầu bí dưới chân tường nhà được không?
Được nếu chân tường có nắng và đủ đất. Nên cho leo lên giàn riêng áp tường, không để bò lên mái ngói, vì rễ và dây có thể làm xô ngói, dột nhà.
