Để vườn nhà có rau ăn quanh năm, đừng gieo cả luống một lúc: chia mỗi loại rau thành nhiều đợt nhỏ, gieo cách nhau vài tuần, và luôn ươm sẵn một khay cây con để trồng gối vào ngay khi luống cũ sắp thu. Thêm một ít rau lâu năm như rau ngót, lá lốt, rau má, mồng tơi để làm "nền" những lúc chuyển mùa.
Người mới làm vườn hay gặp cảnh: cả luống cải lên cùng lúc, ăn không kịp, cải ra ngồng già; một tháng sau vườn trống trơn, lại đi chợ mua rau. Ông bà ta gọi cách tránh cảnh ấy là gieo gối, gieo nối, và các bà nội trợ giỏi vườn làm việc này gần như theo phản xạ.
Rải vụ khác gối vụ thế nào?
Rải vụ là chia một loại rau thành nhiều đợt gieo nhỏ. Thay vì gieo một luống cải to, ta gieo một phần ba luống hôm nay, một phần ba hai tuần sau, phần còn lại hai tuần sau nữa. Kết quả là cải chín nối tiếp nhau, lúc nào cũng có cải vừa ăn.
Gối vụ là trồng vụ sau chồng lên cuối vụ trước. Khi luống su hào đã sắp thu, ta trồng cây con xà lách hoặc cải bắp ngay giữa các hàng. Su hào nhổ đi thì cây mới đã có sẵn chỗ, rút ngắn thời gian luống bỏ trống.
Hai cách này làm cùng nhau thì vườn nhỏ vẫn đủ rau. Một vườn nhỏ trồng khéo cho gia đình vài người đủ rau ăn hằng ngày trong phần lớn năm, nhưng nói thẳng: những tuần chuyển mùa, nắng mưa thất thường, ai cũng có lúc hụt rau. Mục tiêu là rút ngắn những tuần hụt đó, không phải xoá hẳn.
Chìa khoá của cả hai là cây con. Có sẵn khay ươm thì luống nào trống là trồng vào được ngay, không phải chờ gieo hạt rồi mới đợi mọc. Người trồng giỏi luôn có một góc ươm cây nhỏ, che nắng mưa bằng tấm lưới hay phên tre.
Cách rải vụ cho từng nhóm rau
Rau ăn lá ngắn ngày: gieo mỗi đợt nhỏ. Cải ngọt, cải bẹ, xà lách, rau dền thu nhanh, nên gieo đợt nhỏ đều đặn, mỗi đợt vừa cho nhà ăn trong chừng hai tuần.
Rau cắt nhiều lứa: gieo ít đợt hơn. Rau muống, mồng tơi, rau ngót cắt ngọn là ra lại, không cần rải vụ dày.
Rau ăn quả: gieo hai đợt lệch nhau. Cà chua, dưa leo, đậu gieo đợt hai sau đợt đầu vài tuần. Khi đợt đầu tàn, đợt hai vào lứa.
Rau ăn củ: rải vụ trong khung mùa. Su hào, củ cải, cà rốt chỉ hợp một mùa, nên rải trong đúng khung mùa đó chứ không kéo quá.
Hành lá: tách gốc trồng dần. Nhổ hành ăn thì chừa gốc trắng trồng lại, luống hành không bao giờ trống.
Rau thơm: trồng khóm lâu năm. Húng, tía tô, kinh giới để khóm, ngắt ngọn dùng, không cần gieo lại thường xuyên.
Tính lượng gieo theo bữa ăn. Nhà ăn bao nhiêu mớ rau một tuần thì gieo cỡ đó, đừng gieo theo cảm hứng.
Ghi ngày gieo lên que cắm đầu luống. Vài chữ bằng bút dầu trên thanh tre là nhớ được đợt nào gieo khi nào.
Gieo đợt kế khi đợt trước vừa mọc lá thật. Cách nhớ đơn giản, không cần lịch: thấy đợt trước lên lá thật là gieo đợt sau.
Để dành một đợt gieo dự phòng. Mưa to có thể phá một đợt gieo. Luôn có ít hạt để gieo bù.
Giữ góc ươm có che. Khay, bầu lá chuối hoặc góc đất tơi có phên che, dùng để ươm cây con cho gối vụ.
Lịch rau theo mùa để gối vụ: Bắc và Nam
Miền Bắc vụ đông là mùa rau chính. Trời mát khô hợp su hào, bắp cải, súp lơ, cải các loại, xà lách, cà chua, đậu Hà Lan. Đây là mùa vườn đầy nhất.
Miền Bắc cuối đông sang xuân: gối rau ăn quả. Ươm cà, bí, dưa, đậu khi rau đông sắp hết, trồng gối khi trời ấm dần.
Miền Bắc hè mưa nóng: rau chịu nóng. Rau muống, mồng tơi, rau dền, rau ngót, mướp, bầu, bí, đậu đũa. Cải và xà lách mùa này rất khó.
Miền Bắc cuối hè: ươm cho vụ đông sớm. Khi trời bớt nóng, ươm cải bắp, su hào sớm để kịp trồng khi vừa sang thu.
Miền Nam có mùa khô và mùa mưa. Mùa khô dễ trồng nhiều loại rau hơn, thiếu nước thì phải tưới. Mùa mưa phải chọn rau chịu úng và lên liếp cao.
Vùng cao như Đà Lạt, Sa Pa mát quanh năm. Rau ôn đới trồng được gần như cả năm, nhưng sương giá mùa đông ở vùng núi phía Bắc lại là rủi ro.
Miền Trung chịu cả nắng gió Lào và mưa lũ. Nhiều nơi trồng rau chủ yếu trước và sau mùa mưa lũ, giữa mùa mưa chỉ giữ rau lâu năm ở chỗ cao.
Luôn có vài loại rau lâu năm làm nền. Rau ngót, lá lốt, rau má, rau lang, mồng tơi là những loại giúp nhà có rau những lúc chuyển mùa.
Không cố trồng trái mùa. Cải vụ hè dễ ra ngồng sớm, sâu nhiều. Trồng đúng mùa ít công hơn nhiều.
Để luống nghỉ, phủ rơm khi giữa hai mùa. Luống không trồng thì phủ rơm hoặc gieo cây phân xanh, đừng để đất trơ phơi nắng.
Tham khảo lịch thời vụ của phòng kinh tế xã. Lịch địa phương sát với khí hậu từng vùng hơn mọi lời khuyên chung.
Những lỗi làm vườn "lúc thừa lúc thiếu"
Lỗi phổ biến nhất là gieo hết hạt trong một lần vì tiếc công. Gói hạt cải nhỏ mà gieo một lần thì cả nhà ăn cải hai tuần liền, rồi cải già. Chia gói hạt làm ba, cất phần còn lại trong lọ kín nơi khô mát, là đủ.
Lỗi thứ hai là không nghĩ đến vụ sau khi vụ trước đang tốt. Luống cà chua đang sai quả, người trồng mải thu, đến khi cà tàn mới đi mua hạt ươm, mất cả tháng chờ. Ươm trước khi luống tàn là thói quen phải tập.
Lỗi thứ ba là trồng toàn rau ngắn ngày. Rau ngắn ngày cần gieo lại liên tục, chỉ cần bận một tuần là đứt mạch. Rau lâu năm như rau ngót, lá lốt ít tốn công, giữ cho bữa cơm luôn có rau xanh.
Lỗi cuối là gối vụ bằng cây cùng họ. Nhổ cải xong trồng ngay cải khác, sâu tơ của vụ trước đang ở sẵn trong luống. Gối vụ nên đổi họ: sau cải trồng đậu, sau cà trồng hành hoặc rau ăn lá khác họ.
Góc ươm cây con: chỗ giữ nhịp cho cả vườn
Góc ươm là một khoảnh nhỏ gần nhà, gần nguồn nước, có phên che nắng gắt và mưa to. Đất ươm được làm kỹ hơn đất luống: đất mặt tơi trộn phân chuồng thật hoai, có khi trộn thêm tro trấu cho nhẹ.
Nhiều bà ươm trong bầu lá chuối gấp lại, trong ống tre, trong vỏ hộp sữa đục lỗ đáy. Cây ươm trong bầu khi trồng ra không bị đứt rễ, bén ngay, rất hợp để trồng gối vào luống đang có cây.
Việc quan trọng nhất ở góc ươm là tưới đều và không để cây con quá tuổi. Cây con để lâu trong bầu nhỏ sẽ già cỗi, rễ cuộn tròn, trồng ra lâu lớn. Ươm vừa đủ và đúng lúc, căn theo ngày luống cũ sắp thu.
Trước khi trồng ra luống vài ngày, mở dần phên che cho cây con quen nắng. Cây ươm trong râm đem ra nắng ngay dễ bị héo lá, người ta gọi là tập cho cây cứng.
Câu hỏi thường gặp
Một gia đình bốn người cần vườn rau rộng bao nhiêu?
Tuỳ nhà ăn nhiều hay ít rau và trồng khéo hay không, nên khó đưa một con số đúng cho mọi nhà. Cách chắc là bắt đầu với vài luống, ghi lại tuần nào thừa tuần nào thiếu, rồi mở rộng dần.
Hạt giống thừa sau khi rải vụ cất thế nào?
Gấp kín miệng gói, bỏ vào lọ thuỷ tinh có nắp kín, để nơi khô mát, tránh bếp nóng và nơi ẩm. Hạt nhỏ như cải giữ được một thời gian, nhưng sức nảy giảm dần, nên thử nảy mầm trước khi gieo đợt muộn.
Có nên trồng rau trái vụ trong nhà lưới?
Nhà lưới che mưa giúp trồng được một số rau lúc thời tiết xấu, nhưng tốn công và chi phí dựng. Với vườn nhà, trồng đúng mùa và giữ vài loại rau lâu năm thường đơn giản hơn.
Trồng gối vào luống cũ có cần bón lại phân?
Nên bổ sung một ít phân chuồng hoai quanh chỗ trồng cây mới, vì luống vừa nuôi một vụ đã bớt màu. Xới nhẹ để không làm động rễ cây cũ còn đứng.
Rau nào ít phải gieo lại nhất?
Rau ngót, lá lốt, rau má, rau lang, mồng tơi, hẹ và các khóm rau thơm lâu năm. Đây là những loại nên có sẵn ở mọi vườn nhà để đỡ công.
