Trồng xen rau hợp lý là ghép những cây không tranh nhau: cây cao đi với cây thấp chịu bóng, cây rễ sâu đi với cây rễ nông, cây lâu thu đi với cây thu nhanh, và cài hành, tỏi, rau thơm vào giữa các luống rau ăn lá để sâu khó tìm ra cây ưa thích. Những cặp quen thuộc của ông bà là ngô với đậu, cải với hành, bí dưới gốc ngô, rau muống cạn xen dưới giàn mướp.
Trồng xen không phải mẹo mới. Vườn nhà xưa ít đất nên phải trồng xen mới đủ rau, và sau nhiều thế hệ người ta biết cây nào đi với cây nào thì cả hai cùng khoẻ, cây nào đứng gần nhau thì cả hai cùng còi. Có chỗ kinh nghiệm này đúng rõ ràng, có chỗ chỉ là tin truyền miệng, bài này cố gắng tách hai thứ đó.
Trồng xen có lợi ở chỗ nào?
Lợi đầu tiên là dùng đất khéo. Cây cải cần một tháng rưỡi để thu, cây su hào cần lâu hơn. Gieo cải xen giữa hàng su hào, khi su hào bắt đầu xoè lá thì cải đã nhổ xong. Mảnh đất ấy cho hai vụ trong một vụ.
Lợi thứ hai là chia tầng. Ngô cao hút nắng ở trên, đậu leo lên thân ngô, bí bò dưới đất che cỏ. Đó là bộ ba mà nhiều vùng miền núi trồng từ lâu: ngô làm cọc, đậu cho thêm đạm vào đất, bí phủ đất giữ ẩm.
Lợi thứ ba là làm rối sâu hại. Một luống cải dài liền một mạch là bữa tiệc cho sâu tơ, bướm đẻ trứng lan khắp luống. Xen vào đó vài hàng hành, ngò, thì là, mùi thơm và sự lộn xộn làm côn trùng khó tìm cây. Đây không phải cách diệt sâu, chỉ là giảm bớt, và người trồng lâu năm đều thấy vườn xen ít sâu hơn vườn độc canh.
Nói cho công bằng thì trồng xen cũng có cái khó: chăm sóc rắc rối hơn, cây thu trước phải nhổ khéo không làm động rễ cây còn lại, và nếu xếp sai thì cây cao che mất nắng của cây thấp ưa sáng. Vườn nhỏ, người mới trồng nên bắt đầu với một hai cặp quen thuộc trước.
Những cặp trồng xen quen thuộc ở vườn Việt
Ngô với đậu leo. Thân ngô làm cọc cho đậu. Đậu gieo sau ngô một thời gian để ngô cao trước, không bị đậu quấn đè.
Ngô với bí đỏ. Bí bò dưới gốc ngô, lá to che cỏ và giữ ẩm cho đất.
Cải với hành lá. Hành trồng viền mép luống cải, hành lâu thu, cải nhanh thu, đất mép luống không bỏ phí.
Su hào, bắp cải với xà lách hoặc cải ngọt. Rau nhanh gieo giữa các cây lâu thu, nhổ trước khi cây chính xoè lá.
Cà chua với rau húng, rau mùi. Rau thơm thấp dưới gốc cà, người trồng hay tin mùi thơm làm bớt sâu. Ít ra đất gốc cà được che phủ.
Mướp, bầu trên giàn với rau ưa bóng dưới giàn. Rau ngót, rau lang, rau mồng tơi chịu bóng nhẹ trồng được dưới mép giàn.
Tỏi xen dâu tây hoặc cải. Tỏi chiếm ít chỗ, trồng xen hàng lẻ để tận dụng đất.
Đậu phộng xen giữa hàng cây ăn trái non. Cây ăn trái mới trồng còn nhỏ, lạc là cây thấp, cho thêm đạm cho đất, không tranh nhiều.
Hành, tỏi, sả trồng quanh viền vườn. Làm rào mùi quanh vườn. Sả còn giữ đất bờ không lở.
Rau dền, rau muống cạn xen vào khoảng trống. Hai loại lên nhanh, vặt ngọn ăn dần, lấp chỗ trống không để cỏ mọc.
Cúc vạn thọ quanh vườn cà, ớt. Nhiều nơi trồng để thu hút côn trùng có ích và làm vườn đẹp. Tác dụng xua tuyến trùng người ta hay nói tới thì cần trồng dày và lâu mới có, đừng trông chờ quá.
Những cặp nên tránh hoặc phải cẩn thận
Cà chua với khoai tây. Cùng họ cà, cùng mắc chung một số bệnh như sương mai. Trồng cạnh nhau là bệnh lây qua lại.
Cà chua, cà tím, ớt nối tiếp nhau trên một luống. Cùng họ thì bệnh tích lại trong đất. Nên luân canh với rau họ khác.
Các loại cải cùng họ trồng liền nhau mãi. Cải, su hào, bắp cải cùng họ thập tự, sâu tơ và bệnh thối nhũn tích dần. Xen hành, rau họ khác vào giữa.
Cây leo ở phía trước che nắng luống khác. Giàn đặt phía hướng mặt trời ban trưa sẽ che cả vườn. Đặt giàn ở mé khuất.
Cây cao xen với rau ưa nắng. Cà, ớt, dưa hấu đều cần nắng, không trồng dưới bóng ngô hay giàn.
Xen quá dày. Cây nào cũng còi. Trồng xen phải bớt mật độ của từng loại, không phải cộng dồn.
Hai cây cùng thu một lúc. Thu cây này dẫm lên cây kia. Nên ghép cây thu sớm với cây thu muộn.
Rau ăn lá dưới gốc cây vừa phun thuốc. Nếu có phun thuốc cho cây chính thì rau xen dưới gốc cũng dính. Phải tính thời gian cách ly theo nhãn cho cả rau xen, tốt nhất là tránh xen rau ăn sống dưới cây phải phun.
Cây có rễ lan mạnh như rau muống nước bên luống cạn. Rau muống, bạc hà lan rất nhanh, lấn sang luống khác. Trồng riêng hoặc chặn mép.
Xen cây lâu năm vào vườn rau. Cây ăn trái lớn lên sẽ che hết vườn rau sau vài năm. Tính trước chỗ.
Tin tuyệt đối vào bảng cây "kỵ nhau" truyền miệng. Nhiều cặp kỵ nhau lan truyền không có căn cứ rõ. Thử trên một góc nhỏ, quan sát rồi mới làm rộng.
Xếp một luống xen thế nào cho dễ chăm?
Một cách xếp dễ làm cho người mới: giữa luống trồng cây chính lâu thu, như su hào hay bắp cải, hai mép luống gieo cải ngọt hoặc xà lách, đầu luống trồng một khóm hành, một khóm ngò. Cải nhổ sau vài tuần, lúc đó cây chính mới cần thêm chỗ.
Với giàn mướp, bầu, đặt giàn dọc mé vườn phía ít quan trọng. Dưới chân giàn, khi dây chưa phủ kín, gieo một lượt rau cải hoặc rau dền ăn non. Khi giàn đã phủ, dưới đó chuyển sang rau ngót, rau lang là loại chịu bóng.
Quy tắc quan trọng nhất là ghi lại mỗi luống đã trồng gì, để mùa sau không đưa lại cây cùng họ vào đúng chỗ đó. Các cụ không cần sổ, nhưng các cụ nhớ vườn như nhớ nhà. Người mới thì nên ghi.
Và đừng quên để một vài chỗ cho hoa, cho những cây gia vị ra hoa như thì là, mùi. Hoa nhỏ nuôi ong, ruồi ăn rệp, những con côn trùng giúp vườn tự cân bằng.
Hai kiểu vườn xen mẫu để bắt đầu
Vườn vụ đông ở đồng bằng Bắc Bộ: giữa luống trồng bắp cải hoặc su hào theo hàng, hai mép luống gieo cải ngọt, xà lách. Đầu mỗi luống một khóm hành hoặc tỏi, một khóm mùi. Rìa vườn trồng một hàng đậu Hà Lan leo lên hàng rào. Cải và xà lách thu trước, su hào bắp cải thu sau, đậu hái rải rác cả mùa.
Vườn mùa khô ở Nam Bộ: một giàn mướp hoặc bầu ở mé vườn, dưới chân giàn gieo rau dền, rau muống cạn khi giàn còn thưa. Luống giữa trồng cà tím, ớt, xen vài bụi húng quế, tía tô dưới gốc. Viền liếp trồng hành lá và ngò gai ở chỗ râm.
Cả hai kiểu đều theo cùng nguyên tắc: cây chính lâu thu ở giữa, cây nhanh thu ở mép, cây leo ở rìa không che nắng, cây thơm cài xen. Không cần theo đúng từng cây, cứ đổi theo thứ nhà mình hay ăn.
Làm thử một luống xen cạnh một luống trồng riêng, cùng loại rau, rồi so sâu bệnh và lượng rau thu được. Kinh nghiệm tự mình thấy bao giờ cũng chắc hơn đọc.
Câu hỏi thường gặp
Trồng xen rau có làm giảm năng suất không?
Mỗi loại rau trong luống xen thường cho ít hơn so với trồng riêng, nhưng tổng lượng rau trên cùng một mảnh đất thường nhiều hơn. Với vườn nhà, cái lợi là có nhiều loại rau cùng lúc.
Trồng hành xen cải có thật sự bớt sâu?
Nhiều người trồng thấy vườn xen hành ít sâu hơn, do mùi và sự đan xen làm côn trùng khó tìm cây. Nó giảm bớt chứ không thay được việc bắt sâu bằng tay khi sâu nhiều.
Có nên trồng xen trên sân thượng không?
Rất nên, vì diện tích ít. Chú ý thùng trồng phải đủ sâu cho cây rễ sâu, và cây leo đặt ở phía không che nắng cho cây khác.
Trồng xen cây họ đậu có thật sự bổ đất?
Rễ cây họ đậu có nốt sần giúp cố định đạm từ không khí, phần lớn lợi ích đến khi thân lá, rễ được vùi trả lại đất. Nếu nhổ cả cây mang đi thì phần bổ đất ít hơn.
Làm sao biết hai cây có hợp trồng cạnh nhau?
Xem ba điều: có cùng họ không, có che nắng nhau không, có cùng thời gian thu không. Không cùng họ, không che nhau, thu lệch nhau là có thể thử.
