Giống lai F1 là con lai đời thứ nhất giữa hai dòng bố mẹ được chọn kỹ, cho cây đều, khoẻ, năng suất cao, nhưng không để giống lại được: hạt lấy từ cây F1 gieo lại sẽ cho ra cây khác nhau, gọi là phân ly. Giống địa phương là giống thuần được nông dân giữ qua nhiều đời, năng suất có khi thấp hơn nhưng để giống được, quen đất, quen trời. Vườn nhà hoàn toàn có thể dùng cả hai tùy mục đích.
Nhiều người để giống từ quả cà chua, bắp ngô ăn ngon mua ngoài chợ, gieo ra thì cây mọc lổn nhổn, quả không giống. Họ tưởng giống bị hỏng, thực ra là họ đang gieo hạt của một cây lai. Hiểu chuyện này thì bớt được nhiều vụ thất vọng.
Vì sao giống lai F1 không để giống được?
Hãy nghĩ đến chuyện con cái trong một nhà. Bố và mẹ mỗi người mang những đặc điểm riêng. Con đầu lòng có thể mang cái hay của cả hai. Nhưng khi những đứa con ấy lại có con, các đặc điểm được xáo lại theo nhiều kiểu, cháu có đứa giống ông, có đứa giống bà, có đứa chẳng giống ai.
Giống lai F1 cũng thế. Nhà giống chọn hai dòng bố mẹ thuần, mỗi dòng có những ưu điểm riêng, rồi lai với nhau để được đời F1 đồng đều và khoẻ hơn cả bố mẹ, gọi là ưu thế lai. Nhưng hạt của cây F1 là đời F2, các đặc điểm xáo trộn, cây mọc ra không đều, nhiều cây kém.
Vì vậy người trồng giống lai phải mua hạt mới mỗi vụ. Đó không phải chuyện lừa đảo, mà là bản chất của giống lai. Nhưng người trồng cần biết để không phí công để giống.
Giống thuần thì khác: cây con giống cây mẹ, miễn là không bị lai với giống khác trong vườn. Giống địa phương phần lớn là giống thuần.
So sánh giống lai F1 và giống địa phương
Năng suất. Giống lai thường cao hơn khi được chăm đúng cách. Giống địa phương có khi thấp hơn nhưng ổn định.
Độ đồng đều. Giống lai đều cây, đều quả, chín cùng lúc, hợp để bán. Giống địa phương đôi khi không đều bằng.
Để giống. Giống lai không để được. Giống địa phương để được nếu giữ thuần.
Chi phí hạt. Giống lai phải mua mỗi vụ. Giống địa phương tự để, gần như không tốn tiền hạt.
Nhu cầu phân nước. Nhiều giống lai cần phân, nước đầy đủ mới cho năng suất cao. Giống địa phương chịu kham khổ hơn.
Sức chịu điều kiện địa phương. Giống địa phương đã quen khí hậu, đất, sâu bệnh vùng đó qua nhiều đời.
Hương vị. Nhiều người thấy giống địa phương thơm ngon hơn, nhưng đây là chuyện khẩu vị, không đúng với mọi loại.
Chống bệnh. Một số giống lai được chọn tạo để kháng bệnh cụ thể. Giống địa phương có sức chịu tổng quát hơn.
Thời gian chín. Giống lai chín tập trung. Giống địa phương có khi chín rải rác, hợp với vườn nhà ăn dần.
Tính đa dạng. Giống địa phương giữ được nhiều nguồn gen khác nhau, có ích về lâu dài.
Nguồn mua. Giống lai mua ở cửa hàng. Giống địa phương thường phải xin, đổi với người quen.
Nhận biết giống lai và giống thuần
Xem bao bì. Hạt lai thường ghi F1 hoặc "hạt giống lai". Hạt thuần có khi ghi giống thuần, có khi không ghi gì, phải hỏi thêm.
Hỏi người bán. Người bán có hiểu biết sẽ nói rõ.
Hạt giống lai thường đắt hơn. Vì phải lai tạo mỗi lần sản xuất. Không phải quy luật tuyệt đối.
Quả ngoài chợ đồng đều quá. Rất có thể là giống lai. Không nên để giống.
Hạt từ nhà quen tự để nhiều năm. Thường là giống thuần, vì giống lai không thể để nhiều năm mà vẫn đều.
Gieo thử một ít. Cây mọc đều giống mẹ là thuần, lổn nhổn là hạt từ cây lai.
Ngô lai rất phổ biến. Hầu hết ngô trồng đại trà là ngô lai. Ngô nếp địa phương thì thường là thuần.
Lúa lai ghi rõ trên bao giống. Nông dân quen phân biệt lúa lai với lúa thuần.
Giống rau truyền thống như rau dền, mồng tơi. Phần lớn là thuần, để giống dễ.
Cà chua, dưa leo, ớt ở cửa hàng. Có cả lai và thuần, phải đọc bao.
Ghi lại nguồn giống. Để năm sau biết cây nào để giống được.
Phối hợp cả hai ở vườn nhà
Vườn nhà không cần chọn một bên. Những cây trồng để bán, cần đều quả, chín tập trung thì dùng giống lai tốt có thể hợp lý. Những cây trồng để ăn dần, để giữ hương vị quen, để gieo mãi không phải mua, thì dùng giống địa phương.
Nhiều nhà vẫn trồng bắp cải lai, su hào lai vì dễ bán, nhưng giữ một góc cho cải mèo, rau dền, mồng tơi, cà pháo, ớt của nhà để giống từ năm này sang năm khác.
Nếu muốn tự tạo giống thuần từ một giống lai ưa thích, về lý thuyết có thể chọn lọc qua nhiều đời, giữ những cây tốt nhất ở mỗi đời. Việc này mất nhiều năm và cần kiên nhẫn, vườn nhà ít ai làm, nhưng cũng là cách nhiều giống địa phương đã hình thành.
Quan trọng là đừng để giống địa phương biến mất chỉ vì tiện mua hạt. Mỗi nhà giữ một hai giống quý là đã góp phần giữ kho giống chung của làng.
Chuyện "giống cũ ngon hơn": đúng tới đâu?
Nhiều người lớn tuổi hay nói rau ngày xưa ngon hơn, cà chua ngày xưa thơm hơn. Một phần có lý: nhiều giống mới được chọn tạo ưu tiên năng suất, mẫu mã, độ bền khi vận chuyển, còn hương vị không phải lúc nào cũng là ưu tiên hàng đầu.
Nhưng một phần khác là cách trồng và thời điểm thu. Rau trồng nhiều phân đạm, tưới nhiều nước, hái sớm để kịp bán thường nhạt hơn, dù là giống nào. Giống địa phương trồng theo kiểu thâm canh cũng có thể mất vị.
Và một phần là ký ức. Món canh bà nấu ngày xưa ngon vì nhiều thứ, không chỉ vì giống rau.
Cách công bằng nhất là tự trồng thử cả hai giống trong cùng vườn, cùng cách chăm, rồi nếm. Kết quả nhiều khi bất ngờ, có loại giống cũ ngon hẳn, có loại chẳng khác gì.
Câu hỏi thường gặp
Hạt từ quả giống lai gieo lại có ra quả không?
Có thể vẫn ra cây và ra quả, nhưng cây không đều, quả khác nhau về dáng, màu, vị, nhiều cây kém hơn cây mẹ. Không nên dùng làm giống chính.
Giống lai có phải là giống biến đổi gen không?
Không. Giống lai được tạo bằng cách lai tự nhiên giữa hai dòng bố mẹ, giống như lai giữa hai con vật. Biến đổi gen là một kỹ thuật khác hẳn.
Tìm giống địa phương ở đâu?
Hỏi người già trong làng, các nhà còn trồng theo lối cũ, chợ phiên vùng núi, các nhóm trao đổi hạt giống. Phòng kinh tế xã đôi khi cũng biết nơi còn giữ giống.
Giống địa phương có chống sâu bệnh tốt hơn không?
Nhiều giống địa phương quen với sâu bệnh của vùng và chịu đựng khá, nhưng không phải giống nào cũng kháng bệnh tốt. Một số giống lai được tạo ra riêng để kháng một bệnh cụ thể.
Có nên để giống ngô nếp nhà trồng?
Nếu là ngô nếp địa phương thuần thì để được, chọn bắp to đều, để già trên cây, treo gác bếp. Ruộng ngô lai trồng gần có thể làm lai qua phấn bay, nên để giống ở khoảnh xa.
