Chiết cành là khoanh bỏ một vòng vỏ trên một cành khoẻ, cạo sạch lớp nhớt dưới vỏ, bó một bầu đất ẩm trộn rơm hoặc xơ dừa rồi bọc kín, chờ rễ mọc ra trong bầu. Khi rễ kín bầu và chuyển từ trắng sang màu ngà thì cắt cành, đem giâm vào chỗ râm mát cho cứng rễ rồi mới trồng ra vườn.
Cây chiết giữ nguyên đặc tính cây mẹ: bưởi ngọt vẫn ngọt, nhãn cùi dày vẫn cùi dày, và thường cho quả sớm hơn cây trồng từ hạt. Đó là lý do vườn tạp nhà nào cũng có vài cây chiết từ cây quý của ông bà hay xin của hàng xóm. Nhưng cũng chính vì dễ làm mà nhiều người làm ẩu, và cái giá là cành chiết ra rễ đẹp mà trồng xuống chết héo sau vài tuần.
Chọn cây mẹ và chọn cành chiết
Cây mẹ phải là cây đã cho quả tốt nhiều năm. Chiết là sao chép cây mẹ. Cây mẹ quả chua thì cành chiết cũng chua.
Cây mẹ khoẻ, không sâu đục thân, không bệnh. Bệnh đi theo cành. Cây mẹ vàng lá, chảy nhựa thì không nên lấy.
Chọn cành bánh tẻ. Không non quá không già quá, vỏ đã chuyển màu nâu xám nhưng chưa sần sùi, thường một đến hai năm tuổi.
Cành to cỡ ngón tay đến cán dao. Cành nhỏ quá ra ít rễ, cành to quá lâu ra rễ và khó sống khi hạ.
Cành ở tầng giữa tán, hướng có nắng. Cành nhận nhiều nắng thường khoẻ và có nhiều chất dự trữ hơn cành khuất trong tán.
Cành thẳng, có nhiều nhánh con. Sau này thành cây con có tán sẵn, không phải uốn nắn nhiều.
Không chiết cành đang mang quả. Cây đang dồn chất nuôi quả, cành chiết ra rễ chậm và yếu.
Không lấy quá nhiều cành một cây. Chiết quá tay làm cây mẹ suy, năm sau mất mùa.
Chọn thời điểm cây đang lên nhựa. Thường là đầu mùa mưa hoặc mùa xuân ấm ẩm, vỏ bóc ra dễ và rễ mọc nhanh.
Tránh mùa khô hanh, rét đậm. Bầu mất ẩm, rễ không mọc.
Hỏi chủ cây trước khi xin cành. Chuyện làng xóm, nhưng cũng là để hỏi xem cây đó quả ra sao qua các năm.
Khoanh vỏ, cạo tượng tầng: bước quyết định
Dùng dao sắc, sạch, khoanh hai vòng quanh cành cách nhau khoảng một đến hai lần đường kính cành, rồi rạch một đường dọc nối hai vòng và bóc vỏ ra. Vỏ cây đang lên nhựa sẽ bong ra dễ dàng như bóc vỏ chuối. Nếu phải cạy mạnh, có thể cây chưa vào lúc thuận.
Bóc vỏ xong sẽ thấy một lớp nhớt nhầy trên lõi gỗ. Đây là lớp tượng tầng, lớp sống của cây. Phải lấy sống dao cạo sạch lớp này cho tới khi mặt gỗ khô ráp. Nếu còn sót, vỏ sẽ liền lại qua chỗ khoanh, nhựa lại chạy xuống thân, cành không ra rễ. Đây là lý do phổ biến nhất khiến cành chiết mãi không có rễ.
Nhiều người để chỗ khoanh khô vài ngày cho nhựa đọng lại ở mép trên rồi mới bó bầu. Kinh nghiệm này có cơ sở: phần vỏ phía trên chỗ khoanh sẽ phồng lên vì chất dinh dưỡng từ lá dồn xuống không đi tiếp được, đó chính là chỗ rễ sẽ mọc. Có người bó bầu ngay. Cả hai cách đều được, miễn tượng tầng đã sạch.
Với một số cây khó ra rễ, người ta dùng thêm chất kích thích ra rễ mua ở cửa hàng vật tư, bôi lên mép vỏ phía trên. Đọc hướng dẫn trên gói và đeo găng khi dùng. Với bưởi, cam, chanh, nhiều nhà không cần dùng mà vẫn ra rễ tốt.
Bó bầu và chăm cành chiết
Bầu gồm đất tơi trộn rơm mục, xơ dừa hoặc bèo. Đất thuần dễ bị nén chặt và úng, trộn chất xơ thì bầu thoáng mà giữ ẩm.
Độ ẩm bầu: nắm chặt không chảy nước. Bầu ướt sũng thì rễ thối, khô thì rễ không mọc.
Bầu phủ kín chỗ khoanh, lệch lên trên nhiều hơn. Rễ mọc ra từ mép trên, nên phần bầu phía trên phải dày.
Bọc bằng nylon và buộc chặt hai đầu. Buộc chặt để nước mưa không lọt vào làm úng, và bầu không bị xoay.
Dùng nylon trong để nhìn thấy rễ. Nhìn qua lớp nylon biết ngay rễ đã ra bao nhiêu, không phải mở bầu.
Che bầu nếu nắng gắt. Nylon trong phơi nắng làm bầu nóng. Có thể quấn thêm lá chuối khô hoặc giấy báo bên ngoài.
Buộc đỡ cành vào cành bên cạnh. Bầu đất nặng, gió lắc làm cành gãy ngay chỗ khoanh.
Kiểm tra bầu định kỳ. Bầu teo lại, nylon không còn đọng hơi nước là bầu đã khô. Dùng kim tiêm hay ống nhỏ bơm thêm nước.
Không cắt khi rễ còn trắng và ít. Rễ trắng non rất yếu. Chờ rễ ra nhiều, bắt đầu chuyển màu ngà.
Cắt bớt lá trước khi hạ bầu. Cành chiết mới có ít rễ, không nuôi nổi nhiều lá. Tỉa bớt lá và cành con để giảm thoát hơi nước.
Cắt dưới bầu một chút bằng cưa hoặc kéo sắc. Vết cắt gọn, không dập, rồi quét vôi hoặc keo liền sẹo lên vết cắt ở cây mẹ.
Hạ bầu và giâm: vì sao cành chiết hay chết sau khi trồng
Cành chiết cắt xuống là mất nguồn nước từ cây mẹ chỉ trong một khắc, trong khi bộ rễ trong bầu mới là rễ non, chưa quen tự hút nước nuôi cả một cành nhiều lá. Nếu trồng thẳng ra vườn đầy nắng gió, cành sẽ héo trong vài ngày dù đất ướt.
Cách của các cụ là giâm tạm: bóc nylon nhẹ tay, giữ nguyên bầu, đặt vào túi bầu lớn hơn hoặc vùi xuống một luống đất tơi ở chỗ râm mát, tưới ẩm, che nắng. Nhiều nơi gọi là hạ thổ. Chờ đến khi cành ra lộc mới, lá non xanh cứng thì mới đem trồng ra chỗ cố định.
Lúc trồng, cắm cọc buộc cố định cho cành, vì gió lắc làm đứt rễ non. Không lấp đất quá sâu, để mặt bầu ngang mặt đất. Tủ rơm quanh gốc và tưới đều trong những tuần đầu.
Nói thật một chỗ khó: cây chiết thường có bộ rễ chùm nông, không có rễ cọc như cây trồng từ hạt. Nên cây chiết đứng gió kém hơn và chịu hạn kém hơn. Ở vùng hay có bão như duyên hải miền Trung, nhiều nhà thích cây ghép trên gốc hạt hơn, hoặc phải chống cọc cho cây chiết nhiều năm.
Chiết từng loại cây quen thuộc: vài điều khác nhau
Bưởi, cam, chanh. Thuộc loại dễ chiết, ra rễ tương đối nhanh. Chọn cành bánh tẻ mọc ngang, tránh cành vượt.
Ổi. Chiết dễ, rễ ra nhiều. Cây chiết cho quả sớm, hợp với vườn nhỏ.
Nhãn, vải. Chiết được nhưng ra rễ chậm hơn cây có múi, phải giữ bầu ẩm lâu. Nhiều nơi chiết từ đầu mùa mưa.
Hồng xiêm (sa pô chê). Nhựa mủ nhiều, khoanh xong nên để mủ chảy hết, lau sạch rồi mới bó bầu.
Khế, lựu. Chiết được, cành nhỏ nên bầu nhỏ, buộc đỡ cẩn thận.
Mận, roi. Dễ ra rễ, nhiều nhà chiết ngay từ cây trong vườn.
Xoài, mít, sầu riêng. Khó chiết hoặc cây chiết không bền, thường nhân bằng ghép.
Cây có mủ nói chung. Mủ đọng làm bẩn mặt khoanh. Lau sạch, để khô rồi mới bó.
Cây già ít lộc. Cành chiết từ cây già cỗi thường ra rễ kém. Chọn cây mẹ còn sung sức.
Cành từ cây vừa bị bệnh. Tránh lấy dù cây đã hồi, vì một số bệnh ẩn trong cành.
Mùa vụ theo vùng. Miền Bắc thường chiết mùa xuân ấm ẩm, miền Nam đầu mùa mưa. Hỏi nhà vườn gần nhà để khớp mùa.
Câu hỏi thường gặp
Chiết cành bao lâu thì ra rễ?
Tuỳ loại cây và thời tiết, bưởi, cam, chanh thường nhanh hơn nhãn, vải, còn một số cây khó chiết có thể lâu hơn nhiều. Nhìn qua lớp nylon thấy rễ ra kín bầu và chuyển màu là được, không nên cắt theo số ngày cố định.
Cây nào khó chiết?
Một số cây như xoài, sầu riêng, mít thường khó ra rễ khi chiết hoặc cây chiết không bền, nên người ta hay nhân bằng cách ghép. Bưởi, cam, chanh, ổi, nhãn, vải, hồng xiêm là những cây chiết quen thuộc.
Vì sao cành chiết có rễ mà vẫn héo lá sau khi cắt?
Vì bộ rễ non chưa đủ nuôi lượng lá trên cành. Tỉa bớt lá trước khi cắt, giâm ở chỗ râm, tưới ẩm và che gió sẽ giảm tình trạng này.
Cây chiết có ra quả sớm hơn cây trồng hạt không?
Thường là có, vì cành chiết đã ở tuổi trưởng thành của cây mẹ. Nhưng năm đầu nên ngắt bỏ hoa để cây tập trung phát triển rễ và tán.
Dùng xơ dừa thay đất bó bầu có tốt không?
Xơ dừa nhẹ, thoáng, giữ ẩm tốt, nhiều người dùng. Xơ dừa mới cần ngâm xả nước kỹ để bớt chất chát, rồi trộn với chút đất để rễ quen dần trước khi trồng.
