Trồng chuối ở vườn nhà cho buồng đều quanh năm cần ba việc: chọn con lá lưỡi mác khoẻ từ bụi mẹ không bệnh, mỗi bụi chỉ giữ ba bốn cây ở các tuổi khác nhau và tỉa bỏ con thừa, rồi sau khi cắt buồng thì chặt cây mẹ, băm thân tủ lại gốc. Bụi chuối để tự nhiên mọc chi chít hàng chục cây thì buồng nhỏ dần, quả lép, và chỉ vài năm là tàn.
Cây chuối dễ trồng đến mức nhiều người không chăm, cứ để mọc. Nhưng hỏi người già có kinh nghiệm thì các cụ nói chuối "ăn khoẻ uống khoẻ", tỉa đúng và bón đủ thì buồng to gấp đôi. Bài này đi từ chuyện chọn con giống đến chuyện giữ một bụi chuối cho nhiều năm.
Chọn con chuối giống
Con lá lưỡi mác là con tốt nhất. Lá hẹp, nhọn như lưỡi mác, thân dưới phình to như củ. Con này mọc sâu, có củ chắc, lớn nhanh và khoẻ.
Tránh con lá rộng, thân mảnh. Con lá tai voi mọc nông, củ nhỏ, là con thiếu dinh dưỡng, cho buồng kém.
Chiều cao con vừa phải. Con cao ngang đùi đến thắt lưng là dễ sống. Con quá nhỏ lâu cho buồng, con quá lớn khó đào lấy đủ củ.
Lấy từ bụi mẹ không bệnh. Bụi mẹ có cây héo vàng lá, thân nứt, bẹ thối là không lấy, bệnh đi theo củ con.
Chọn giống hợp vùng. Chuối tây, chuối tiêu, chuối ngự, chuối sứ, chuối hột... mỗi vùng có giống quen. Giống địa phương thường chịu được đất và khí hậu nơi đó.
Hỏi chủ vườn về buồng của bụi mẹ. Bụi mẹ cho buồng to, quả đều thì con cũng có đặc tính ấy.
Con mới tách nên trồng sớm. Để lâu củ khô, rễ chết, khó bén.
Cắt bớt lá con giống. Để lại vài lá non, cắt bớt lá lớn để giảm mất nước.
Gọt sạch rễ cũ và phần củ thâm. Rễ cũ sẽ chết, phần củ thâm có thể có sâu đục. Gọt đến chỗ củ trắng.
Ngâm hoặc phơi củ con giống theo kinh nghiệm địa phương. Nhiều nơi phơi củ cho se mặt cắt một hôm trước khi trồng để bớt thối. Không có công thức chung.
Không mua con giống trôi nổi. Bệnh héo vàng lá lây rất nặng và khó dứt. Mua ở nơi rõ nguồn hoặc xin từ vườn quen.
Tách con và trồng: làm sao cho khỏi hư bụi mẹ
Con chuối mọc từ củ của cây mẹ, nối với nhau dưới đất. Muốn tách, dùng thuổng hoặc cuốc bàn nhỏ, đào một vòng quanh con, rồi đặt thuổng vào chỗ nối giữa củ con và củ mẹ, ấn một nhát dứt khoát. Không lắc, không giằng, vì làm vậy vừa dập củ con vừa làm động rễ cây mẹ đang nuôi buồng.
Hố trồng nên đào rộng, bón lót phân chuồng hoai trộn với đất mặt. Đặt củ chuối vào sao cho phần củ nằm dưới mặt đất một chút, lấp đất và nén nhẹ. Nhiều người trồng nông quá, về sau bụi chuối trồi củ lên mặt đất, gặp gió dễ đổ.
Khoảng cách giữa các bụi phải tính cho bụi lớn dần. Chuối trồng sát nhau sau vài năm thành rừng, cây vươn cao tranh nắng, thân yếu, buồng nhỏ. Vườn nhà nên để các bụi cách nhau đủ rộng để đi lại dưới tán.
Chuối ưa nước nhưng sợ úng. Chỗ trồng tốt nhất là đất tơi màu, gần giếng hoặc rãnh nước, nhưng không đọng nước. Ở đồng bằng sông Cửu Long, chuối hay trồng trên bờ liếp; ở miền Bắc, quanh ao, sau bếp, chỗ đổ nước rửa là chỗ chuối tốt nhất.
Tỉa con và giữ bụi chuối
Mỗi bụi giữ vài cây ở ba tuổi khác nhau. Một cây mẹ đang có buồng, một cây con lớn, một cây con nhỏ. Vậy là bụi cho buồng nối tiếp nhau.
Tỉa con thừa sớm. Con mọc thêm cắt ngang sát đất, khoét bỏ đỉnh sinh trưởng để khỏi mọc lại.
Chừa con ở phía có nắng, có đất trống. Cây con sẽ phát triển về phía đó, bụi không dồn cục.
Không để con mọc quá sát cây mẹ. Con sát mẹ bị bóng che, lại khó tách sau này.
Tủ gốc dày bằng lá, thân chuối băm. Giữ ẩm, nuôi đất, bớt cỏ. Chuối rất ưa lớp tủ này.
Bón phân chuồng hoai quanh bụi. Rải quanh tán, không đổ dồn sát gốc.
Tro bếp là thức ăn quý cho chuối. Chuối cần nhiều kali, tro bếp là nguồn các cụ quen dùng.
Cắt lá già, lá gãy sát thân. Lá già rũ xuống che con và là nơi sâu bệnh trú. Giữ lại đủ lá xanh cho cây mẹ nuôi buồng.
Chống cây khi có buồng nặng. Dùng cây tre chống vào dưới cổ buồng, nhất là mùa gió.
Vun gốc khi củ trồi lên. Bụi lâu năm củ trồi dần, cần vun thêm đất và phân.
Sau vài năm thì trồng lại bụi mới. Bụi già buồng nhỏ dần. Chọn con khoẻ nhất trồng chỗ khác, bỏ bụi cũ.
Khi chuối trổ buồng và sau khi cắt buồng
Khi buồng đã trổ hết nải, còn lại phần bắp chuối lủng lẳng với các lá bắc và hoa đực, nhiều người cắt bỏ bắp. Việc này giúp buồng dồn chất vào quả và bắp chuối là món ăn ngon. Cắt cách nải cuối một đoạn.
Cắt buồng khi quả đã tròn cạnh, không còn góc gờ rõ, hoặc khi thấy một vài quả bắt đầu ngả vàng. Tuỳ giống và tuỳ muốn ăn ngay hay để lâu mà cắt già hay non hơn một chút. Chặt buồng thì một người đỡ, một người cắt, buồng rơi mạnh dễ dập quả.
Cây mẹ sau khi cắt buồng sẽ không ra buồng nữa. Chặt thân sát đất, băm nhỏ thân và lá để tủ lại quanh bụi hoặc cho heo ăn. Có nơi chặt ngang thân cao ngang người trước, để một thời gian cho nhựa trong thân chuyển về nuôi con rồi mới chặt hết. Cả hai cách đều được dùng.
Cây chuối héo lá từ lá già vào, thân nứt, cắt ngang thân thấy vòng màu nâu đỏ là dấu hiệu bệnh héo vàng lá. Bệnh này lây qua đất, qua con giống và dao cuốc. Đào bỏ cả bụi, mang ra khỏi vườn, không lấy con từ bụi đó, và hỏi cán bộ khuyến nông về cách xử lý đất.
Tận dụng cây chuối từ lá đến bắp
Cây chuối không có phần nào bỏ đi. Lá chuối tươi dùng gói bánh, lót mâm, đậy vại dưa; lá khô dùng buộc, che bầu chiết cành, lót ổ gà. Nhiều nhà trồng vài bụi chuối lá chủ yếu để lấy lá.
Thân chuối sau khi cắt buồng băm nhỏ nấu cám heo, ủ chua cho heo, hoặc tủ gốc cây. Thân non, ruột chuối, bắp chuối là món ăn quen: nộm hoa chuối, canh bắp chuối, gỏi thân chuối.
Bẹ chuối khô xé sợi làm dây buộc, ngày trước còn dùng bện. Củ chuối già có nơi dùng làm thức ăn gia súc. Nhựa chuối dính vào quần áo thì khó giặt, người đi chặt chuối hay mặc đồ cũ.
Vì dùng được nhiều như vậy nên các cụ luôn để vài bụi chuối sau nhà, gần bếp, gần chỗ đổ nước rửa. Bụi chuối vừa là kho lá, kho thức ăn, vừa là chỗ uống bớt nước thải sinh hoạt.
Câu hỏi thường gặp
Chuối trồng bao lâu thì có buồng?
Tuỳ giống, tuỳ con giống và cách chăm, thường cây trồng từ con lưỡi mác cho buồng trong khoảng một năm. Trời lạnh ở miền Bắc chuối lớn chậm hơn trong mùa đông.
Vì sao chuối nhà tôi buồng nhỏ, quả lép?
Thường do bụi quá nhiều cây, đất nghèo, thiếu nước hoặc bụi đã già. Tỉa bớt con, bón phân chuồng và tro bếp, tủ gốc, tưới đủ nước mùa khô. Nếu bụi đã nhiều năm thì trồng lại từ con khoẻ.
Có nên trồng chuối gần giếng nước?
Chuối gần giếng hay chỗ đổ nước rửa lớn rất tốt, nhưng rễ chuối không phá thành giếng như rễ cây gỗ. Chỉ cần tránh để lá và thân mục rơi vào giếng.
Bắp chuối có cắt sớm được không?
Nên chờ buồng trổ hết nải, các nải cuối đã ra rồi mới cắt bắp. Cắt quá sớm có thể cắt mất những nải cuối.
Bị bệnh héo vàng lá có trồng lại chuối chỗ đó được không?
Mầm bệnh có thể tồn tại trong đất lâu. Tốt nhất là trồng cây khác ở chỗ đó, và trồng chuối mới ở chỗ đất sạch với con giống sạch bệnh.
