Ngay sau khi hái hết quả là lúc tỉa cành: cắt bỏ cành khô, cành sâu bệnh, cành mọc chúi vào trong tán, cành vượt mọc thẳng đứng và những cành đan chéo cọ vào nhau, để tán thông thoáng và nắng lọt được vào giữa. Tỉa xong thì bón phân, tưới nước cho cây ra đợt lộc mới, vì với nhiều loại cây như nhãn, vải, xoài, chính những đợt lộc sau thu hoạch sẽ mang hoa năm sau.
Nhiều người thương cây không dám cắt, để tán rậm như cái nấm, giữa tán tối om, quả chỉ đậu ở vỏ ngoài và sâu bệnh làm tổ bên trong. Ngược lại có người cắt trụi, cây phải mất cả năm mới hồi. Cái khéo của người làm vườn lâu năm là biết chừa lại cành nào.
Vì sao phải tỉa và tỉa vào lúc sau thu hoạch?
Lá cây là nơi làm ra chất nuôi quả, và lá chỉ làm việc khi có nắng. Tán rậm quá thì lá bên trong không thấy nắng, thành lá ăn bám: vẫn hút nước, hút chất mà không làm ra gì. Tỉa bớt để mỗi lá đều có phần nắng, cây làm được nhiều chất hơn dù ít lá hơn.
Tán thông thoáng còn khô ráo nhanh sau mưa. Nấm bệnh, rệp sáp, bọ xít thích chỗ ẩm tối trong tán. Một cái tán thoáng thì bớt được nhiều lần phải xử lý sâu bệnh.
Sau thu hoạch là lúc cây vừa nuôi xong một vụ, đang cần nghỉ và ra lộc mới. Tỉa lúc này, cây dồn sức vào những cành được giữ lại, ra lộc đều và khoẻ. Tỉa lúc cây đang có hoa hoặc quả non là cắt mất vụ đó.
Với nhiều cây ăn trái miền Bắc như nhãn, vải, người trồng tính số đợt lộc từ sau thu hoạch đến mùa đông, vì cành mẹ để ra hoa năm sau phải là lộc đã thành thục. Tỉa muộn quá thì lộc ra muộn, không kịp già trước mùa hoa, năm sau cây ít hoa. Đây là lý do các cụ nói tỉa phải "đúng tiết".
Những cành phải cắt bỏ
Cành khô, cành chết. Không làm gì cho cây mà là chỗ nấm bệnh trú.
Cành sâu đục, có lỗ mùn cưa. Cắt tới chỗ gỗ còn lành, mang ra khỏi vườn đốt hoặc chôn.
Cành bệnh chảy nhựa, nứt vỏ. Cắt sâu vào phần lành, lau dao sau mỗi nhát cắt.
Cành mọc chúi vào trong tán. Làm tối giữa tán và sau này cọ xát vào cành khác.
Cành vượt mọc thẳng đứng. Mọc rất nhanh, hút nhiều nhựa nhưng ít ra quả, lại làm cây cao vống khó hái.
Cành đan chéo cọ vào nhau. Chỗ cọ xát rách vỏ là cửa cho bệnh. Giữ cành khoẻ hơn, cắt cành kia.
Cành quá sát đất. Quả chạm đất, mưa bắn bùn lên lá, khó làm cỏ quanh gốc.
Cành đã mang quả yếu, nhỏ. Với một số cây, cành mang quả năm nay cắt bớt đoạn ngọn để ra lộc mới.
Chồi gốc, chồi mọc từ gốc ghép. Ngắt ngay khi còn nhỏ, đặc biệt ở cây ghép.
Cành bị gãy vì gió bão. Cắt gọn ngay chỗ gãy để vết thương không bị toác rộng.
Cành mọc quá dày cùng một chỗ. Nhiều cành mọc chụm từ một điểm thì giữ hai ba cành khoẻ, xoè đều hướng.
Cắt thế nào cho đúng
Dùng kéo cắt cành, cưa tay sắc. Dụng cụ cùn làm dập vỏ, vết cắt lâu lành.
Cắt sát cổ cành, không cắt phạt vào thân. Cổ cành là chỗ hơi phình ở gốc cành. Cắt ngay ngoài chỗ đó thì vết cắt tự liền nhanh.
Không chừa mấu dài. Mấu dài khô chết dần và mục vào trong thân.
Cành to cưa làm ba nhát. Cưa một nhát bên dưới cách thân một đoạn, rồi cưa từ trên xuống ngoài chỗ đó cho cành rơi, cuối cùng cưa gọn mấu. Tránh cành rơi xé toạc vỏ thân.
Vết cắt hơi nghiêng. Nước mưa không đọng lại trên vết cắt.
Bôi vôi hoặc keo liền sẹo lên vết cắt to. Các cụ quét vôi đặc. Vết cắt nhỏ thì không cần.
Lau dao kéo giữa các cây. Khăn tẩm cồn là đủ, đặc biệt khi vừa cắt cành bệnh.
Tỉa từ trong ra ngoài, từ dưới lên trên. Cắt cành khô, bệnh trước, rồi mới đứng xa nhìn tổng thể tán để tỉa thêm.
Không tỉa quá một phần ba tán mỗi lần. Cắt quá tay cây bị sốc, ra nhiều cành vượt để bù.
Làm vào ngày khô ráo. Mưa ngay sau khi tỉa là cửa cho nấm bệnh vào vết cắt.
An toàn khi leo cao. Thang tre phải buộc chắc vào thân, có người giữ chân thang. Cành to rơi xuống rất nguy hiểm, không để ai đứng dưới.
Tạo tán cho cây non: đặt nền cho cả chục năm
Với cây mới trồng, tỉa là để tạo dáng. Khi cây cao ngang đùi đến thắt lưng tuỳ loại, bấm ngọn để cây đâm cành. Chọn giữ ba bốn cành khoẻ mọc toả đều các hướng, làm cành cấp một. Các cành này lại được bấm ngọn để ra cành cấp hai, cứ thế thành một tán tròn, thấp, thoáng giữa.
Hai kiểu tán quen thuộc là tán hình mâm xôi, tròn đều như cái mâm úp, và tán hình phễu, mở rộng ở giữa cho nắng rọi xuống. Nhãn, vải, bưởi hay tạo tán mâm xôi; xoài, ổi nhiều nơi thích tán phễu.
Tán thấp có lợi rất lớn ở vườn nhà: hái quả, bắt sâu, bọc quả, tỉa cành đều đứng dưới đất làm được, không phải leo cây. Người già trong nhà vẫn tự chăm được vườn. Cây để mọc cao vống thì chỉ vài năm là hái phải trèo, rất nguy hiểm.
Ở những vùng hay có bão, tán thấp và thoáng còn giúp cây ít bị gió quật đổ. Gió lùa qua được tán thoáng, còn tán rậm như một cánh buồm hứng trọn sức gió.
Bón và tưới sau khi tỉa để cây ra lộc khoẻ
Tỉa xong mà không bón thì cây ra lộc yếu, lác đác. Sau thu hoạch là lúc cây đói, cần được bù lại những gì đã nuôi quả. Bón phân chuồng hoai theo vòng quanh mép tán, nơi có nhiều rễ hút, chứ không đổ dồn sát gốc.
Cuốc nhẹ một rãnh nông theo mép tán, rải phân rồi lấp đất. Không cuốc sâu làm đứt rễ lớn. Có thể trộn thêm tro bếp cho kali.
Tưới đủ ẩm sau khi bón để phân tan và rễ hút được. Nếu gặp mùa khô, tủ rơm, lá quanh gốc giữ ẩm. Cây đủ nước và phân sẽ ra một đợt lộc đồng loạt sau ít tuần.
Khi lộc non ra, để ý sâu ăn lá, rệp non bám ngọn. Lộc non là mồi ưa thích của chúng. Bắt tay hoặc ngắt bỏ ngọn bị nặng, giữ cho đợt lộc này khoẻ vì đó là cành sẽ mang hoa sau này.
Câu hỏi thường gặp
Tỉa cành có làm cây ra ít quả hơn không?
Tỉa đúng thì thường ngược lại: tán thoáng, lá khoẻ, quả đều và to hơn. Chỉ khi tỉa quá tay, cắt mất những cành mẹ sẽ ra hoa, cây mới bị giảm quả.
Cây ăn trái lâu năm chưa từng tỉa thì làm sao?
Không nên cắt một lúc. Chia ra vài năm, mỗi năm tỉa một phần, bắt đầu từ cành khô, bệnh, rồi cành vượt, rồi mới hạ độ cao tán dần.
Có nên quét vôi thân cây sau khi tỉa?
Nhiều vườn quét vôi gốc và phần thân dưới để chống nắng rát vỏ và hạn chế một số sâu bệnh trên vỏ. Đó là kinh nghiệm cũ vẫn dùng, nhưng không thay được việc vệ sinh vườn.
Cành tỉa ra nên làm gì?
Cành lành có thể băm nhỏ ủ làm phân hoặc làm củi. Cành sâu bệnh thì mang ra khỏi vườn, đốt hoặc chôn sâu, không để lại gốc cây.
Tỉa cành cây có múi và cây nhãn vải có khác nhau?
Cây có múi thường ra hoa trên cành non nhiều năm, tỉa nhẹ và đều. Nhãn vải phụ thuộc nhiều vào đợt lộc thu, nên thời điểm tỉa rất quan trọng. Hỏi thêm các nhà vườn trồng cùng loại ở địa phương để khớp mùa.
