Cây ăn trái lớn mà không ra quả thường rơi vào một trong mấy nguyên nhân: cây còn non hoặc trồng từ hạt nên chưa tới tuổi, bị cây khác che nắng, bón nhiều đạm nên chỉ mải ra lá, tỉa cành sai mùa làm mất cành mẹ, ra hoa gặp mưa rét làm hỏng thụ phấn, hoặc cây năm được năm mất vì kiệt sức. Tìm đúng nguyên nhân rồi mới chữa, đừng vội dùng đến khoanh vỏ, xiết nước hay chặt cây.
Ở quê có đủ thứ kinh nghiệm cho cây "chịu" ra quả: dọa chặt cây, đóng đinh vào thân, đốt lửa dưới gốc, treo cục gạch lên cành. Có những mẹo nghe như chuyện cười nhưng lại có một chút cơ sở, có những mẹo chỉ là mẹo. Bài này đi qua các nguyên nhân thật trước, rồi mới nói tới các mẹo.
Những nguyên nhân phổ biến
Cây còn quá non. Mỗi loại cây có tuổi bắt đầu ra quả. Cây mới trồng vài năm chưa có quả là chuyện thường, nhất là cây to như mít, xoài.
Cây trồng từ hạt. Cây hạt thường lâu ra quả hơn cây ghép, cây chiết, có khi nhiều năm, và quả không chắc giống cây mẹ.
Thiếu nắng. Cây mọc dưới bóng cây to hay sát tường nhà thường chỉ ra lá. Hoa cần nắng mới hình thành.
Thừa đạm. Cây được tưới nước giải, phân đạm nhiều thì lá xanh mướt, cành vượt nhiều, ít hoa.
Tỉa sai mùa. Cắt mất những cành mẹ sẽ ra hoa, như tỉa nhãn vải vào lúc cây đã chuẩn bị ra hoa.
Mưa rét lúc ra hoa. Hoa ra gặp mưa dầm, rét, hoặc nắng nóng gay gắt thì thụ phấn kém, hoa rụng hết.
Thiếu côn trùng thụ phấn. Vườn phun thuốc nhiều, ít ong, ít ruồi nhặng, hoa nở mà không đậu.
Cây ra quả cách năm. Năm sai quả cây kiệt sức, năm sau nghỉ. Hay gặp ở nhãn, vải, xoài, hồng, cam quýt.
Cây đực và cây cái riêng. Một số cây như đu đủ có cây chỉ ra hoa đực. Cần nhận biết từ sớm.
Úng rễ, sâu đục gốc. Cây yếu thì không đủ sức ra hoa. Kiểm tra gốc, thân xem có mùn cưa, có chảy nhựa.
Không hợp khí hậu. Cây ưa lạnh trồng vùng nóng hoặc ngược lại có thể lên xanh mà không ra hoa. Ví dụ vải, mận cần một mùa lạnh.
Xem xét cây theo thứ tự trước khi can thiệp
Việc đầu tiên là biết cây từ đâu ra. Cây mua ở vườn ươm là cây ghép hay chiết, bao nhiêu năm tuổi? Cây tự mọc từ hạt thì phải kiên nhẫn hơn nhiều. Nhiều người bực cây không ra quả trong khi chính cây ấy mới trồng được vài năm.
Việc thứ hai là nhìn xung quanh cây. Cây có bị che nắng không? Cây mít bên cạnh đã lớn và phủ tán qua chưa? Cây sát chuồng heo, chỗ đổ nước thải, có bị thừa phân không? Nhiều khi chỉ cần tỉa bớt cây che hoặc ngừng đổ nước giải vào gốc là mùa sau cây có hoa.
Việc thứ ba là nhớ lại mùa hoa năm trước. Cây có ra hoa mà rụng, hay không ra hoa chút nào? Ra hoa mà rụng hết thì nguyên nhân thường nằm ở thời tiết lúc nở hoa, thụ phấn, hoặc thiếu dinh dưỡng lúc nuôi quả non. Không ra hoa thì nguyên nhân nằm ở cành mẹ, ở ánh sáng, ở đạm.
Việc cuối cùng mới là tính đến các biện pháp kích thích. Làm ngược thứ tự, tức là thấy cây không ra quả liền khoanh vỏ, có khi cây đang non hoặc thiếu nắng, khoanh xong cây yếu hẳn mà vẫn không có quả.
Những cách ông bà thúc cây ra hoa và độ tin cậy
Xiết nước. Ngừng tưới một thời gian trước mùa hoa để cây bị "khát", chuyển từ ra lá sang ra hoa. Nhà vườn miền Nam dùng với xoài, sầu riêng. Cách này có cơ sở, nhưng cần hiểu cây và thời tiết, không phải cây nào cũng hợp.
Khoanh vỏ, cắt khoanh một vòng nông. Cắt một đường nông quanh cành hoặc thân, làm chất dinh dưỡng dồn lại ở phần trên, thúc ra hoa. Có cơ sở, nhưng khoanh sâu hoặc rộng quá sẽ làm cây chết. Nên hỏi người đã làm với chính loại cây đó.
Tỉa rễ, cuốc đứt bớt rễ quanh tán. Làm cây giảm ra lá. Có nơi dùng, nhưng dễ làm cây suy nếu làm quá.
Ngừng bón đạm, bón tro bếp, lân. Hợp lý với cây đang thừa lá. Tro bếp là cách nhẹ nhàng nhất.
Dọa chặt cây, chém vào thân. Vết chém có thể tác động giống như khoanh vỏ nhưng thô bạo và mở cửa cho bệnh. Không nên làm.
Đóng đinh sắt vào thân. Người xưa tin là bổ sung sắt. Lượng sắt từ một cây đinh không đáng kể, còn vết thương thì có thật. Không nên làm.
Đốt lửa, hun khói dưới gốc. Có vùng hun khói vườn xoài lúc ra hoa. Không nên đốt sát gốc làm cháy vỏ, rễ.
Treo đá, buộc cành chúc xuống. Uốn cành ngang hoặc chúc xuống thì cành bớt ra lá, tăng ra hoa, kỹ thuật này có dùng ở nhiều nơi. Buộc nhẹ, không làm dập vỏ.
Trồng thêm cây cùng loại để thụ phấn chéo. Một số cây ra quả tốt hơn khi có cây cùng loại gần đó. Có cơ sở với những cây tự thụ phấn kém.
Nuôi ong trong vườn. Giúp thụ phấn tốt hơn, đồng thời phải hạn chế phun thuốc lúc cây ra hoa.
Dùng thuốc kích ra hoa mua ở cửa hàng. Có sản phẩm như vậy nhưng dùng sai liều có thể làm cây kiệt. Chỉ dùng theo hướng dẫn của cán bộ kỹ thuật và nhãn thuốc.
Cây ra quả cách năm: nuôi cây chứ không ép cây
Cây năm nay sai trĩu, năm sau lèo tèo vài quả, là chuyện ở vườn nào cũng thấy. Lý do nằm ở chỗ năm sai quả, cây dồn gần hết chất nuôi quả, không còn đủ để nuôi những đợt lộc sẽ ra hoa năm sau. Cây không lười, cây kiệt.
Cách của người làm vườn là tỉa bớt quả ngay trong năm sai. Ngắt bỏ những chùm quả nhỏ, quả sâu, quả mọc chen, để lại lượng quả vừa sức cây. Việc này rất khó làm vì tiếc, nhưng quả để lại to và đẹp hơn, và năm sau cây vẫn có hoa.
Sau thu hoạch, tỉa cành và bón phân hồi sức cho cây ngay, tưới đủ nước để cây ra lộc sớm và đều. Chờ đến khi cây tự hồi thì đợt lộc ra muộn, không kịp thành cành mẹ.
Nói thẳng: có những giống cây mang tính ra quả cách năm khá rõ, dù chăm kỹ cũng chỉ giảm bớt chứ khó làm cho đều hẳn. Chấp nhận nhịp của cây, và trồng nhiều loại trong vườn để năm nào cũng có quả, đó chính là cái khôn của vườn tạp.
Chọn cây giống đúng để khỏi chờ đợi vô ích
Nhiều cây không ra quả chỉ vì từ đầu đã chọn sai. Cây mua ở chợ phiên, cây bán dạo, cây không rõ ghép hay trồng hạt, là những cây dễ làm người trồng chờ nhiều năm mà quả không như mong đợi.
Khi mua, hỏi rõ cây ghép hay chiết, ghép trên gốc gì, cây mẹ ở đâu. Nhìn vết ghép trên thân: cây ghép có một chỗ phình hoặc gấp khúc ở gần gốc. Cây chiết thường không có rễ cọc, bầu rễ chùm.
Chọn giống hợp khí hậu vùng mình. Giống cây từ vùng lạnh mang về vùng nóng hoặc ngược lại có thể lên xanh tốt nhưng ra hoa kém. Hỏi các nhà vườn quanh vùng xem giống nào đã cho quả ổn định nhiều năm.
Tốt nhất là xin cành chiết hoặc cành ghép từ chính cây ngon trong làng mà mình đã ăn quả. Giống ấy đã chứng minh hợp đất hợp trời, và mình biết chắc quả ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Cây mít trồng từ hạt bao lâu thì ra quả?
Mít trồng hạt thường mất nhiều năm, lâu hơn hẳn cây ghép, và còn tuỳ giống, đất, nắng. Nếu muốn có quả sớm và đúng giống, nên trồng cây ghép từ vườn ươm có uy tín.
Đu đủ không ra quả là do đâu?
Có thể cây là cây đực, chỉ ra những chùm hoa đực trên cuống dài. Cây đực không ra quả, nên trồng dư vài cây từ đầu rồi bỏ bớt cây đực khi nhận ra.
Hoa ra nhiều mà rụng hết là vì sao?
Thường do thời tiết lúc nở hoa như mưa dầm, rét, nắng nóng, do thiếu côn trùng thụ phấn hoặc cây thiếu dinh dưỡng. Tránh phun thuốc lúc cây đang nở hoa để giữ ong.
Khoanh vỏ có làm chết cây không?
Nếu khoanh quá sâu, quá rộng hoặc khoanh kín trên thân chính mà vết không liền được thì có thể làm cây suy hoặc chết. Người mới nên thử trên một cành trước và hỏi người có kinh nghiệm với đúng loại cây.
Cây ăn trái trồng trong chậu có ra quả không?
Có với nhiều loại như chanh, ổi, khế nếu chậu đủ lớn, đủ nắng và được bón đều. Cây trong chậu nhỏ hơn và ra ít quả hơn cây ngoài đất.
