Hạt giống giữ được qua mùa nhờ ba điều: phơi thật khô trước khi cất, cất kín trong chum, lọ, vại để hạt không hút ẩm trở lại, và để ở nơi mát, tối, không bị nắng hay hơi nóng bếp hun trực tiếp. Ông bà còn trộn tro bếp, lá xoan khô, lá sả vào hạt, treo bắp ngô giống trên gác bếp để chống mọt, chống ẩm.
Hạt giống là một sinh vật đang ngủ. Nó vẫn thở, rất chậm, và tiêu hao dần chất dự trữ bên trong. Ẩm và nóng làm nó thở nhanh hơn, già nhanh hơn, mất sức nảy mầm. Cất giống giỏi là giữ cho hạt ngủ sâu và yên đến mùa sau.
Ẩm và nóng: hai kẻ thù của hạt giống
Hạt còn ẩm cất vào lọ kín sẽ bị mốc, có khi nảy mầm ngay trong lọ, hoặc lên men có mùi chua. Hạt khô mà cất hở thì hút lại hơi ẩm của không khí, nhất là mùa nồm ẩm ở miền Bắc hay mùa mưa ở miền Nam.
Nhiệt độ cao làm hạt thở nhanh, dự trữ bên trong cạn dần. Hạt để gần bếp, trên nóc tủ lạnh, trong phòng mái tôn nóng bức sẽ già nhanh hơn hạt để trong góc nhà mát.
Mọt và côn trùng thích nơi ấm và ẩm. Hạt đậu, ngô, thóc là những hạt hay bị mọt nhất. Một con mọt trong lọ, vài tháng sau có thể thành cả đàn, hạt bị đục rỗng.
Vì thế mọi mẹo cất giống của ông bà, từ chum sành, tro bếp đến gác bếp, đều xoay quanh việc giữ hạt khô, mát và kín.
Phơi hạt đủ khô trước khi cất
Phơi trên nia, nong, giấy. Không phơi trên nền xi măng, tôn nóng làm chết phôi.
Phơi nắng nhẹ buổi sáng và chiều. Trưa gắt thì che hoặc cất vào.
Phơi mỏng, đảo đều. Hạt khô đều, không có hạt ẩm lẫn.
Thử bằng răng hoặc móng tay. Hạt khô cắn kêu giòn, bấm không lún. Hạt đậu khô gõ nghe tiếng kêu.
Thử bằng muối khô trong lọ. Một mẹo: cho hạt vào lọ khô cùng ít muối hạt khô, lắc, nếu muối vón là hạt còn ẩm.
Để nguội trước khi cất. Hạt vừa phơi nắng còn nóng, cất ngay đọng hơi nước trong lọ.
Không phơi hạt đã khô nhiều lần vô ích. Phơi lại nhiều lần dưới nắng gắt cũng làm hạt yếu.
Hạt họ đậu phơi cả vỏ trước. Phơi quả đậu khô rồi mới tách hạt.
Ngô giống phơi cả bắp. Để nguyên bắp có lá bao, treo phơi.
Hạt nhỏ như cải, dền phơi trên giấy. Tránh rơi lọt qua nan nia.
Tránh gió mạnh khi phơi hạt nhẹ. Hạt bay mất.
Cất hạt: vật dụng và mẹo của ông bà
Chum, vại sành có nắp. Sành dày giữ nhiệt ổn định, kín, chuột không cắn được.
Lọ thuỷ tinh có nắp kín. Dễ nhìn thấy hạt bên trong, không để nơi nắng.
Bầu khô, ống tre bịt kín. Cách cũ ở vùng núi, cất hạt nhỏ trong vỏ bầu khô, ống tre.
Trộn tro bếp khô. Tro hút ẩm và phủ kín khe hở giữa các hạt, mọt khó di chuyển. Hạt đậu, ngô hay trộn tro.
Lá xoan, lá sả, lá bạch đàn khô. Kinh nghiệm dân gian để xua mọt. Có tác dụng ở mức nhất định, không thay thế việc phơi khô và cất kín.
Treo bắp ngô, quả bầu trên gác bếp. Khói bếp giữ khô và xua côn trùng.
Cất trong túi giấy rồi cho vào lọ. Gói giấy chia nhỏ từng loại, dán tên.
Gói chống ẩm nếu có. Gói hút ẩm trong hộp bánh, hộp thuốc dùng lại được.
Không cất trong túi nylon mỏng để ở nơi nóng. Hơi ẩm đọng lại bên trong.
Kê chum lọ cao khỏi nền. Nền đất ẩm thấm lên.
Để nơi tối, mát, ít thay đổi nhiệt. Góc buồng, gầm giường, kệ trong nhà kho.
Cất giống ở miền Nam nóng ẩm và mùa nồm miền Bắc
Miền Nam nóng quanh năm, mùa mưa độ ẩm cao, hạt giống già nhanh hơn. Nhiều nhà vườn ở đây không để hạt quá lâu, để vừa đủ cho mùa sau rồi để giống lại. Cất trong lọ kín có gói hút ẩm, đặt ở chỗ mát nhất trong nhà.
Mùa nồm ở miền Bắc, tường nhà đổ mồ hôi, mọi thứ ẩm ướt. Đây là lúc hạt giống dễ hỏng nhất. Kiểm tra lọ hạt sau những đợt nồm, thấy đọng hơi nước là lấy ra phơi lại khi có nắng.
Một số người cất hạt giống trong ngăn mát tủ lạnh, trong lọ kín. Cách này giữ hạt khá lâu vì mát và ổn định. Nhưng lấy ra phải để lọ về nhiệt độ phòng rồi mới mở, nếu không hơi nước đọng ngay lên hạt lạnh.
Ở vùng núi phía Bắc, gác bếp là kho giống truyền thống. Bếp đỏ lửa quanh năm, gác bếp khô và ấm vừa. Các bà người Mông, người Dao, người Thái treo ngô, bầu, túi hạt trên gác bếp từ mùa này sang mùa khác.
Kiểm tra định kỳ và dùng hạt theo thứ tự
Mỗi tháng một lần hoặc sau mỗi đợt thời tiết ẩm, mở chum lọ ra xem. Hạt có mùi mốc, dính nhau, có mọt, có bột mịn dưới đáy lọ là dấu hiệu có vấn đề. Phơi lại, sàng bỏ hạt hỏng, thêm tro hoặc thay gói hút ẩm.
Hạt để lâu nhất dùng trước. Ghi ngày để giống trên nhãn giúp biết hạt nào cũ. Không để hạt giống quá nhiều năm, vì sức nảy giảm dần.
Trước mỗi mùa gieo, thử nảy mầm một nhúm hạt. Biết trước tỷ lệ nảy để gieo dày hơn nếu hạt đã yếu, hoặc tìm giống khác nếu hạt đã hỏng.
Chia bớt hạt cho người thân, hàng xóm. Hạt giống cất ở nhiều nhà thì nếu nhà mình mất, còn nơi khác để xin lại.
Câu hỏi thường gặp
Cất hạt giống trong tủ lạnh có tốt không?
Ngăn mát tủ lạnh giữ hạt khá tốt vì mát và ổn định, miễn là lọ kín và hạt đã khô. Khi lấy ra, để lọ về nhiệt độ phòng rồi mới mở để tránh đọng nước.
Hạt đậu giống bị mọt thì còn gieo được không?
Hạt bị mọt đục vào phôi thì không nảy. Hạt chỉ bị đục ở rìa có thể còn nảy nhưng yếu. Sàng bỏ hạt mọt, thử nảy mầm phần còn lại.
Trộn tro với hạt giống có làm hại hạt không?
Tro bếp khô, nguội, từ rơm củi sạch thì không hại hạt. Không dùng tro còn nóng hoặc tro ẩm.
Hạt giống mua về dư có cất lại được không?
Được, gấp kín miệng gói, cho vào lọ kín, để nơi khô mát. Hạt đã xử lý thuốc thì cất xa tầm tay trẻ em và thực phẩm.
Treo ngô giống trên gác bếp có bị khói làm hỏng không?
Khói bếp củi là cách cất ngô truyền thống, giúp khô và chống mọt. Chỉ cần treo đủ cao, không sát lửa để không bị nóng quá.
