Rơm rạ sau gặt không nên đốt. Có nhiều cách trả rơm về đất: cày vùi gốc rạ khi đất còn ẩm, gom rơm ủ thành phân, dùng rơm lót chuồng rồi đem ủ, tủ gốc cây ăn trái và luống rau, trồng nấm rơm, cho trâu bò ăn. Đốt rơm làm mất gần hết chất hữu cơ, gây khói mù cả vùng, có thể cháy lan và làm hại người mắc bệnh hô hấp.
Ngày trước, rơm là thứ quý: nhà nào cũng có đống rơm cao trước ngõ, làm chất đốt, lợp mái, bện chổi, lót ổ. Người ta không đốt rơm ngoài ruộng vì không nỡ. Nay bếp ga thay bếp rơm, máy gặt để rơm rải khắp ruộng, và khói đốt đồng mỗi mùa gặt đã thành cảnh quen ở nhiều vùng. Việc trả rơm về đất cần được làm lại cho quen tay.
Đốt rơm mất gì và được gì?
Khi đốt, phần lớn chất hữu cơ trong rơm biến thành khói bay đi. Cái còn lại là một lớp tro mỏng có kali và một ít khoáng. Người đốt nghĩ rằng tro ấy là phân, nhưng nó chỉ là một phần nhỏ so với những gì rơm có thể trả lại nếu được vùi hoặc ủ.
Đốt rơm còn làm nóng lớp đất mặt, chết bớt vi sinh vật và giun đất ở lớp đó. Năm này qua năm khác, đất nghèo mùn dần, chai cứng hơn, giữ nước kém hơn.
Cái mà người đốt rơm được là sự nhanh gọn: ruộng sạch trong một buổi, dễ cày bừa cho vụ sau, và có người tin là diệt được mầm bệnh, hạt cỏ trên rơm. Cái lợi diệt mầm bệnh có phần đúng, nhưng có những cách khác làm được việc đó mà không mất rơm.
Khói đốt đồng gây ô nhiễm không khí, ảnh hưởng đến người già, trẻ nhỏ, người mắc bệnh hô hấp, gây nguy hiểm cho giao thông khi khói tràn ra đường, và có thể cháy lan sang vườn, nhà. Nhiều địa phương đã có quy định hạn chế đốt rơm rạ ngoài đồng.
Cày vùi gốc rạ đúng cách
Cày ngay sau gặt khi đất còn ẩm. Đất ẩm giúp rạ phân huỷ nhanh. Để khô cứng mới cày thì rạ lâu mục.
Cắt rạ ngắn hoặc để máy gặt băm nhỏ. Rạ ngắn vùi đều, không quấn cày.
Rải đều rơm trên mặt ruộng. Rơm dồn đống một chỗ khi vùi sẽ thối cục bộ.
Bón một ít vôi hoặc phân chuồng khi vùi. Giúp rơm phân huỷ nhanh và giảm chua.
Có thể dùng chế phẩm vi sinh phân huỷ rơm. Nhiều nơi khuyến nông phát chế phẩm, dùng theo hướng dẫn trên gói.
Cho nước vào ngâm sau khi vùi. Với ruộng lúa, ngâm nước giúp rơm mục nhanh.
Để một thời gian trước khi cấy. Rơm đang thối mạnh sinh khí độc làm vàng rễ mạ.
Tháo bớt nước thối trước khi cấy. Nước ruộng có mùi hôi, váng thì thay nước.
Không vùi rơm có bệnh nặng. Rơm từ ruộng bị bệnh nặng nên ủ nóng riêng hoặc đưa ra khỏi ruộng.
Vùi rơm đều đặn qua nhiều vụ. Đất tốt lên dần sau vài năm.
Hỏi khuyến nông về cách vùi hợp vùng. Ở vùng làm ba vụ liên tục, thời gian giữa vụ ngắn, cần cách xử lý phù hợp.
Những cách dùng rơm khác
Ủ rơm với phân chuồng. Rơm là chất độn lý tưởng cho đống ủ phân, giữ nước phân và làm đống thoáng.
Lót chuồng trâu bò, heo, gà. Rơm hút nước tiểu, giữ chuồng khô, sau đó đem ủ.
Tủ gốc cây ăn trái. Giữ ẩm mùa khô, bớt cỏ, mục dần thành mùn.
Phủ luống rau. Chống mưa dập, giữ ẩm, bớt cỏ.
Trồng nấm rơm. Nghề phụ quen ở nhiều vùng đồng bằng.
Thức ăn trâu bò. Rơm khô dự trữ cho mùa đông, rơm ủ cho bò.
Phủ khoai lang, khoai tây vụ đông. Nhiều vùng miền Bắc trồng khoai tây làm đất tối thiểu, phủ rơm thay cho vun luống.
Làm chất đốt. Ở nhà còn bếp rơm, bếp củi.
Ủ ấm cây con, luống mạ mùa rét. Phủ rơm quanh gốc, trên luống giữ ấm.
Lót ổ gà ấp, ổ vịt đẻ. Rơm khô sạch.
Bện dây, chổi, đồ thủ công. Nghề phụ lúc nông nhàn ở một số vùng.
Khó khăn thật khi không đốt rơm, và cách xoay xở
Nói thẳng, không đốt rơm có cái khó thật. Máy gặt đập liên hợp để rơm dài rải khắp ruộng, gom lại mất công. Thời gian giữa hai vụ ngắn, rơm vùi chưa kịp mục đã phải cấy. Nhà không nuôi trâu bò, không dùng bếp rơm thì rơm chẳng biết để đâu.
Một số cách xoay xở: thuê máy cuộn rơm, bán hoặc cho rơm người nuôi bò, trồng nấm. Nhiều nơi có người đi thu mua rơm cuộn, ruộng sạch mà rơm có chỗ dùng.
Nếu phải vùi, dùng chế phẩm phân huỷ rơm theo hướng dẫn khuyến nông, kết hợp bón vôi, cho nước ngâm sớm, để rút ngắn thời gian mục.
Với ruộng nhà nhỏ, gom rơm về ủ đống ở góc vườn là cách đơn giản nhất. Một đống rơm ủ qua một mùa là một đống phân quý cho vườn rau, cây ăn trái năm sau.
Ủ một đống rơm thành phân: cách làm tay
Chọn chỗ đất cao ở góc vườn hay bờ ruộng. Xếp rơm thành lớp, mỗi lớp tưới đẫm nước, nếu có thì rắc một ít phân chuồng, nước giải pha loãng, hoặc một nắm vôi, xen giữa các lớp. Phân chuồng và nước giải cung cấp đạm để vi sinh vật phân huỷ rơm nhanh hơn.
Nén vừa chặt, đống cao ngang ngực. Phủ bên ngoài bằng bạt, bao tải hoặc trát bùn để giữ ẩm và giữ nhiệt.
Sau một thời gian, đảo đống, tưới thêm nước nếu khô. Rơm ủ tốt sẽ chuyển màu nâu đen, mềm, bẻ không còn dai.
Rơm ủ có thể dùng bón lót cho ruộng, trộn đất vườn, tủ gốc cây ăn trái. Rơm từ ruộng có dùng thuốc diệt cỏ cần đủ thời gian phân huỷ trước khi dùng cho rau.
Câu hỏi thường gặp
Đốt rơm có diệt được sâu bệnh không?
Đốt diệt được một phần mầm bệnh, trứng sâu trên rơm và mặt đất. Nhưng cày vùi, ủ nóng rơm cũng làm giảm mầm bệnh mà không mất chất hữu cơ. Với ruộng bị bệnh nặng, hỏi khuyến nông cách xử lý phù hợp.
Vùi rơm rồi cấy ngay có bị ngộ độc không?
Có thể. Rơm đang phân huỷ trong đất ngập nước sinh khí độc làm vàng rễ lúa non. Nên để một thời gian, rút nước thối trước khi cấy.
Chế phẩm phân huỷ rơm là gì?
Là các sản phẩm chứa vi sinh vật giúp rơm mục nhanh hơn. Mua ở cửa hàng vật tư, có nơi được khuyến nông hỗ trợ. Dùng theo đúng hướng dẫn in trên bao bì.
Rơm có dùng tủ gốc rau ăn lá được không?
Được, rơm khô sạch phủ giữa các hàng rau giúp giữ ẩm, bớt cỏ, chống bùn bắn lên lá. Không phủ sát thân cây non để tránh ẩm gốc.
Nhà không có chỗ để rơm thì làm sao?
Có thể cho người nuôi bò, trồng nấm, hoặc hỏi xem trong xóm có người thu mua rơm cuộn. Cày vùi tại ruộng vẫn là cách không cần chỗ chứa.
