Ở vườn nhà, trừ sâu thủ công hiệu quả nhất là đi thăm luống mỗi sáng sớm và chiều mát, lật mặt dưới lá bắt sâu, ngắt ổ trứng, rắc tro bếp lên chỗ rệp, đặt bẫy ốc sên, kết hợp trồng xen và luân canh. Nước ngâm ớt tỏi, lá xoan có thể giúp xua bớt, nhưng không nên coi là thuốc thần.
Nói thẳng ngay từ đầu: không dùng thuốc thì phải chấp nhận rau có vài lỗ thủng và bỏ ra thêm công. Đổi lại là rau cho nhà mình ăn không lo thời gian cách ly. Các cụ ngày xưa nuôi được cả vườn rau bằng đôi tay và đôi mắt, chủ yếu vì các cụ đi vườn mỗi ngày.
Vì sao đi vườn mỗi sáng là cách trừ sâu tốt nhất?
Sâu hại rau hầu hết đi theo một vòng: bướm đẻ trứng dưới mặt lá, trứng nở thành sâu non, sâu non ăn lá rồi lớn dần. Bắt được ở giai đoạn trứng và sâu non thì một phút làm bằng một giờ làm lúc sâu đã lớn và lan khắp luống.
Buổi sáng sớm và chiều mát là lúc sâu bò ra ăn, dễ thấy nhất. Giữa trưa nhiều loài chui vào nách lá, dưới đất. Ốc sên, sên trần thì ra vào buổi tối và sau mưa, phải soi đèn mới thấy.
Đi vườn đều còn giúp phát hiện sớm những thứ khác: lá vàng bất thường, cây héo đột ngột, rệp mới bám ngọn. Phát hiện sớm thì ngắt bỏ một cây, phát hiện muộn thì mất cả luống.
Người mới trồng hay đi vườn theo hứng, có tuần ra ngày nào cũng nhìn, có tuần bận quên luôn. Một tuần bỏ bê là đủ để sâu tơ phủ kín một luống cải. Hãy ghép việc đi vườn với một thói quen cố định, như sau khi đánh răng buổi sáng.
Nhận mặt sâu hại thường gặp và cách bắt
Sâu xanh, sâu khoang trên cải, bắp cải. Lật mặt dưới lá, bắt bỏ vào xô nước có ít xà phòng. Tìm cả phân sâu đen nhỏ trên lá để lần ra chỗ sâu nấp.
Sâu tơ. Sâu nhỏ, gặp động là nhả tơ rơi xuống. Rung nhẹ cây trên tấm bạt hoặc nia để hứng.
Ổ trứng dưới mặt lá. Trứng thường thành cụm nhỏ. Ngắt cả mảnh lá có trứng mang đi, đừng bóp tại chỗ.
Rệp ở ngọn non. Xịt nước mạnh cho rệp rơi, hoặc ngắt ngọn bị nặng. Rắc tro bếp mỏng lên chỗ rệp khi lá còn ẩm sương.
Bọ nhảy trên cải. Lá thủng lỗ li ti. Giữ đất ẩm, luân canh và che lưới cho cải non.
Ốc sên, sên trần. Đi soi đèn buổi tối, sau mưa. Úp vỏ bưởi, lá chuối, tấm ván ẩm trên luống, sáng lật lên nhặt.
Sâu xám cắn ngang cây con. Sáng thấy cây con đổ rạp thì bới nhẹ quanh gốc, sâu nằm cuộn tròn dưới đất.
Ruồi đục quả trên mướp đắng, dưa. Bọc quả non bằng giấy, túi vải. Nhặt quả đã bị đục chôn sâu.
Bọ xít trên đậu, bí. Bắt bằng tay đeo găng buổi sáng khi chúng còn chậm chạp, đập bỏ ổ trứng dưới lá.
Kiến đưa rệp lên cây. Kiến chăn rệp để ăn mật. Chặn đường kiến lên cây bằng một vòng tro quanh gốc.
Sâu róm trên cây ăn trái cạnh vườn. Không bắt tay trần vì lông gây ngứa, dùng que kẹp hoặc cắt cả cành non có ổ sâu.
Tro bếp, nước ngâm và những cách xua sâu của ông bà
Tro bếp rắc buổi sáng khi lá còn sương. Tro bám lên lá làm rệp, bọ nhảy khó chịu. Rắc mỏng, không phủ trắng lá.
Tro rải quanh gốc chặn ốc sên, kiến. Tro khô làm chúng khó bò qua. Mưa là tro mất tác dụng, phải rải lại.
Nước ngâm ớt, tỏi. Nhiều nhà giã ớt tỏi ngâm nước, lọc rồi phun. Nó giúp xua bớt một số côn trùng, nhưng hiệu lực ngắn, phải phun lại, và cay mắt da người phun, nên mang găng, kính.
Nước ngâm lá xoan. Lá xoan có vị đắng được người xưa dùng để xua sâu và cất hạt giống. Dùng như biện pháp phụ, không phải chính.
Nước xà phòng loãng cho rệp. Xịt vào rệp rồi xịt nước sạch sau đó để lá không bị hại.
Không pha quá đặc. Nước ngâm tự làm pha quá đặc có thể cháy lá non. Thử trên vài lá trước.
Hái rau sau khi phun nước ngâm vẫn phải rửa kỹ. Dù tự làm, rau vẫn cần rửa sạch trước khi ăn.
Lưới che cho rau non. Lưới mắt nhỏ trùm luống cải non ngăn bướm đẻ trứng, rất hiệu quả với vườn nhỏ.
Trồng xen hành, rau thơm, hoa. Làm rối côn trùng hại và nuôi côn trùng có ích như bọ rùa, ong ký sinh.
Để chim sâu vào vườn. Một bụi cây rậm, một cái bát nước cho chim uống. Chim sâu bắt sâu giỏi hơn người.
Luân canh, không trồng cải nối cải. Đổi họ cây giữa các vụ để sâu bệnh không tích lại trong luống.
Khi nào thủ công không đủ và phải làm gì?
Có những lúc sâu bùng phát quá nhanh, bắt không xuể: vụ đông khô hanh sâu tơ phá cả vườn cải, hay mùa mưa sên trần ăn trụi cây con chỉ sau hai đêm. Lúc đó cần bình tĩnh nhìn xem luống nào còn cứu được, luống nào nên nhổ bỏ để cắt nguồn.
Nhổ bỏ nguyên luống đã nhiễm nặng, dọn sạch lá rơi, phơi ải luống vài nắng rồi mới gieo lại loại khác họ, thường hiệu quả hơn cố giữ luống đó. Tiếc một luống rau là mất cả vườn.
Nếu cân nhắc dùng thuốc bảo vệ thực vật, kể cả loại sinh học, hãy hỏi cán bộ khuyến nông hoặc cửa hàng vật tư có chứng chỉ để chọn đúng loại cho đúng sâu. Đọc kỹ nhãn, mang găng tay, khẩu trang, quần áo dài, không phun khi có gió, và tuyệt đối tuân thủ thời gian cách ly ghi trên nhãn trước khi hái. Cất thuốc xa trẻ con, không đổ thuốc thừa ra ao.
Về lâu dài, vườn ít sâu là vườn đất khoẻ, cây trồng đúng mùa, không bón thừa đạm và có nhiều loại cây đan xen. Cây cải vụ hè bón nhiều đạm, lá mọng nước, bao giờ cũng là mồi ngon của sâu.
Giữ những con côn trùng có ích trong vườn
Vườn không có sâu hại thì cũng không có những con ăn sâu. Bọ rùa ăn rệp, ong ký sinh đẻ trứng vào sâu non, nhện giăng lưới bắt bướm, chuồn chuồn bắt muỗi, bọ ngựa rình côn trùng. Chúng là những người làm vườn không công mà nhiều người vô tình tiêu diệt.
Phun thuốc diệt sâu phổ rộng là giết cả bạn lẫn thù. Thường thì sâu hại hồi lại nhanh hơn, còn côn trùng có ích thì lâu mới trở lại. Vì thế vườn phun thuốc nhiều hay bị bùng sâu trở lại sau vài tuần.
Muốn giữ chúng thì để vườn có hoa: hoa cúc, hoa ngò, hoa thì là, hoa cải để ra ngồng một góc. Hoa nhỏ nuôi ong ký sinh và ruồi ăn rệp lúc trưởng thành. Để một góc cỏ không phát trụi, vài phiến đá, đống lá cho nhện, cóc, thằn lằn trú.
Cóc và nhái trong vườn ăn rất nhiều sâu và sên ban đêm. Một chậu nước nông, một góc ẩm là đủ giữ chúng. Người già hay dặn con cháu đừng đánh cóc trong vườn, lời dặn ấy có lý do.
Câu hỏi thường gặp
Rau có lỗ sâu ăn có an toàn hơn rau lành lặn?
Lỗ sâu chỉ cho thấy rau từng có sâu, không chứng minh rau không phun thuốc. Rau tự trồng thì mình biết rõ, còn rau mua thì nên hỏi nguồn và rửa kỹ.
Rắc tro bếp lên rau có ăn được không?
Rắc mỏng tro bếp sạch từ củi, rơm thì khi hái rửa kỹ vẫn ăn được. Không dùng tro đốt nhựa, rác thải, gỗ sơn vì có thể có chất độc.
Nuôi gà trong vườn rau có giúp bắt sâu?
Gà bắt sâu rất giỏi nhưng cũng bới rau, mổ lá non. Nhiều nhà cho gà vào luống sau khi thu hoạch để dọn sâu, dọn cỏ, rồi quây lại trước khi gieo vụ mới.
Vì sao rau cải vụ hè nhiều sâu hơn vụ đông?
Trời nóng ẩm, côn trùng sinh sản nhanh, và cải không hợp mùa nên cây yếu. Mùa hè nên trồng rau muống, mồng tơi, rau dền là những loại ít sâu hơn.
Bọ rùa trong vườn có hại không?
Phần lớn bọ rùa có đốm là côn trùng có ích, ăn rệp. Có một vài loài bọ rùa ăn lá, nên quan sát xem nó ăn rệp hay ăn lá trước khi bắt.
