Trồng rau mùa mưa ở miền Nam cần ba việc chính: lên liếp cao, mặt khum, có mương hai bên cho nước thoát trong vài phút sau cơn mưa; che rau non bằng lá dừa, phên tre hay lưới để mưa không dập nát; và chọn rau chịu ẩm như rau muống, mồng tơi, rau dền, rau lang, bầu, bí, mướp. Rau cải, xà lách cũng trồng được nhưng khó hơn nhiều và nên để dành cho mùa khô.
Ai sống ở Nam Bộ đều biết cơn mưa chiều mùa này: ào một trận rồi tạnh, ngày nào cũng vậy. Vườn rau không có chỗ thoát thì qua vài hôm là thối gốc, lá vàng, nấm mốc lan. Nhưng mùa mưa cũng có cái lợi: không phải tưới, rau muống, mồng tơi lên ào ào.
Làm liếp và mương cho mùa mưa
Liếp phải cao hơn mức nước đọng. Nhìn chỗ nước đọng sau mưa lớn nhất năm trước để biết cần cao bao nhiêu. Liếp thấp hơn mức đó thì mọi công sức đều mất.
Mặt liếp khum như mai rùa. Nước chảy ra hai bên, không đọng ở giữa.
Mương hai bên liếp thông ra kênh, ao. Mương không có lối thoát thì chỉ là cái hồ nhỏ quanh rau.
Mép liếp nện chặt, trồng cỏ giữ. Nhiều nhà trồng cỏ lá tre, hành, sả dọc mép liếp để mưa không làm lở.
Đất liếp trộn nhiều chất hữu cơ. Tro trấu, xơ dừa, phân chuồng hoai giúp đất thoát nước nhanh mà vẫn giữ ẩm, bớt dính bết.
Phủ rơm hoặc lá mục trên mặt liếp. Mưa không đập trực tiếp vào đất, không bắn bùn lên lá, giảm bệnh.
Không để cỏ mọc kín mương. Cỏ làm chậm dòng nước và là chỗ ốc, sên trú.
Vườn trũng thì làm liếp to và ít. Liếp to ổn định hơn, ít phải đắp lại. Đây là kiểu vườn mương liếp quen thuộc ở miền Tây.
Tận dụng bùn mương bồi lên liếp. Mùa khô vét bùn mương đắp lên mặt liếp, vừa bồi đất vừa làm mương sâu thêm.
Lối đi lát rơm hoặc bẹ dừa. Đỡ trơn, đỡ lầy, không mang bùn lên liếp.
Để một góc cao nhất làm chỗ ươm. Cây con yếu nhất cần chỗ khô ráo nhất.
Che mưa cho rau: đơn giản mà hiệu quả
Hạt mưa to mùa này rơi mạnh, dập nát lá rau non và bắn bùn đất lên lá. Bùn bắn lên mang theo mầm nấm bệnh từ đất, đó là lý do rau mùa mưa hay thối lá từ dưới lên. Một mái che thấp, không cần kín, cũng đã chặn được phần lớn tác hại này.
Cách của nhiều nhà là cắm hai hàng cọc tre dọc liếp, gác lên vài thanh ngang, rồi phủ lá dừa, lá chuối khô hoặc tấm lưới đen. Mái che để thoáng hai bên cho gió lùa, không bịt kín như nhà kính vì sẽ nóng và ẩm hơn.
Mái che bằng tấm nhựa trong cũng được, nhưng phải cao đủ và thoáng, nếu không dưới đó rất nóng lúc nắng lên sau mưa. Nhiều người dùng mái che chỉ cho giai đoạn cây con, khi cây đã cứng thì tháo ra để rau được nắng.
Với rau gieo hạt, phủ một lớp rơm mỏng hoặc trấu lên mặt liếp sau khi gieo, hạt không bị trôi và vẫn nhú lên được. Đây là cách rẻ nhất mà hiệu quả nhất trong mùa mưa.
Chọn rau cho mùa mưa
Rau muống. Chịu úng tốt nhất, trồng liếp hay trồng mương đều được, cắt ngọn liên tục.
Mồng tơi. Ưa nóng ẩm, lên nhanh, bấm ngọn ăn dần. Cần cọc hoặc giàn thấp.
Rau dền. Lên nhanh, ăn non được sau vài tuần, chịu mưa khá.
Rau lang. Bò lan che đất, cắt đọt ăn quanh năm, gần như không cần chăm.
Bầu, bí, mướp, khổ qua. Cây leo trên giàn thoát khỏi mặt đất ẩm, quả treo cao ít thối.
Đậu đũa. Chịu nóng ẩm, leo giàn, cho quả liên tục nếu hái đều.
Rau ngót. Cây bụi lâu năm, chịu mưa tốt, cắt ngọn thường xuyên.
Rau má. Ưa ẩm, trồng ở chỗ hơi trũng vẫn sống.
Hành lá, ngò gai. Trồng được trên liếp cao, ngò gai ưa bóng râm và ẩm.
Cải, xà lách: trồng ít, có che. Dễ thối nhũn khi mưa dầm. Nếu muốn có thì trồng ít, dưới mái che, trên liếp cao nhất.
Cà chua, ớt: cẩn thận. Dễ bị bệnh héo và thối quả mùa mưa. Nên trồng chủ yếu vào mùa khô.
Rau thối gốc, vàng lá sau mưa: xử lý thế nào?
Sau vài cơn mưa liên tục, cây rau nào gốc chuyển màu nâu đen, nhũn, lá rũ xuống dù đất ướt thì gần như không cứu được. Nhổ bỏ ngay, mang ra khỏi vườn, đừng vứt xuống mương hay để quanh gốc cây khác vì bệnh sẽ lan theo nước.
Cây chỉ vàng lá dưới mà gốc còn chắc thì ngắt bỏ lá vàng, xới nhẹ mặt đất cho thoáng khi đất đã ráo, rắc chút tro bếp quanh gốc. Nhiều nhà dùng tro vì tro khô hút ẩm bề mặt và làm đất bớt chua, nhưng đừng rắc dày lên lá.
Ốc sên, ốc bươu vàng bò lên liếp nhiều sau mưa, ăn trụi rau non. Đi soi đèn bắt sau cơn mưa tối là cách hiệu quả nhất, sáng sớm nhặt tiếp. Rải một hàng tro hoặc vỏ trấu quanh luống cây con cũng làm ốc khó bò qua.
Nếu thấy bệnh lan nhanh trên nhiều loại rau, mang mẫu lá hỏi cán bộ khuyến nông xã. Còn nếu phải dùng thuốc bảo vệ thực vật, đọc kỹ nhãn, mang bảo hộ, và tuân thủ thời gian cách ly trước khi hái rau ăn. Mùa mưa thuốc dễ bị rửa trôi xuống mương, nên càng phải cẩn thận với ao cá bên cạnh.
Chuẩn bị vườn từ cuối mùa khô
Vét bùn mương khi nước còn thấp. Bùn đắp lên liếp, mương sâu thêm để chứa nước mưa.
Bồi mép liếp bị sạt. Làm khi đất còn khô, dễ nện chặt.
Khơi lối thoát từ mương ra kênh. Kiểm tra cống, ống thoát có bị nghẹt rác không.
Dự trữ rơm, trấu, lá khô. Mùa mưa khó kiếm vật liệu phủ khô.
Dựng khung che trước. Cọc tre, thanh ngang dựng sẵn, có mưa là phủ lá lên được ngay.
Ươm sẵn cây con rau mùa mưa. Mồng tơi, mướp, bầu, rau dền ươm trước để trồng khi mưa đã đều.
Thu dọn luống rau mùa khô đã tàn. Không để cây già mục trên liếp thành ổ bệnh.
Bón lót phân chuồng hoai cho liếp. Đất mùa mưa hay bị rửa trôi chất, bón nền từ trước.
Kiểm tra giàn cây leo. Chân cột mục, lạt đứt phải thay trước mùa gió.
Chuẩn bị chỗ cất hạt giống khô ráo. Mùa mưa ẩm làm hạt giống mốc nhanh.
Để một liếp cao nhất làm chỗ trồng rau khó. Cải, xà lách mùa mưa chỉ nên trồng ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Trồng rau mùa mưa có cần tưới không?
Những ngày mưa đều thì không cần, còn những đợt nắng xen giữa mùa mưa vẫn có thể phải tưới, nhất là cây trồng dưới mái che. Sờ tay vào đất cách mặt một đốt ngón tay, khô mới tưới.
Vì sao rau cải mùa mưa hay bị thối nhũn?
Cải lá mỏng, mọng nước, gặp ẩm kéo dài và bùn bắn lên lá thì dễ bị vi khuẩn gây thối. Trồng thưa, che mưa, phủ rơm mặt luống và lên liếp cao giúp giảm đáng kể.
Có nên trồng rau trong chậu thay vì dưới đất mùa mưa?
Chậu, thùng xốp có lỗ thoát tốt đặt trên kệ giúp rau không bị úng, hợp với nhà ít đất. Chú ý mùa mưa chậu vẫn cần lỗ thoát lớn và giá thể tơi.
Làm liếp cao có bị sạt vào mùa khô?
Mùa khô liếp cao dễ mất ẩm hơn, nên phủ rơm dày và tưới gốc. Mép liếp có cỏ giữ đất thì ít sạt quanh năm.
Rau muống trồng mương có an toàn không?
An toàn nếu nước mương sạch, không nhận nước thải chuồng trại, nước thải sinh hoạt hay nước chảy từ ruộng vừa phun thuốc. Nước không rõ nguồn thì nên trồng rau muống cạn trên liếp.
