Ghép cây ăn trái là gắn một mắt ngủ hoặc một đoạn ngọn cành của cây giống tốt lên gốc một cây trồng từ hạt khoẻ mạnh. Ghép mắt, như ghép cửa sổ hay chữ T, hợp với cam, bưởi, chanh; ghép nêm, ghép áp hợp với xoài, mít, hồng và nhiều loại khác. Mấu chốt chung là để lớp tượng tầng của gốc và cành ghép áp khít vào nhau, rồi quấn kín không cho nước và không khí lọt vào.
Cây ghép có cái lợi của cả hai: bộ rễ cọc khoẻ, ăn sâu của cây trồng hạt, và phẩm chất quả của cây giống tốt. Ghép còn là cách cải tạo cây già hoặc cây quả xấu mà không phải chặt bỏ. Làm vài lần là quen tay, nhưng lần đầu nên thử trên gốc dư, đừng thử trên cây quý.
Vì sao cây ghép thường được ưa hơn cây chiết?
Cây trồng từ hạt có rễ cọc đâm thẳng xuống, giúp cây đứng vững trước gió và tìm được nước sâu khi hạn. Nhưng cây từ hạt có một nhược điểm lớn: quả không giống cây mẹ, có khi rất khác, và thường lâu ra quả.
Ghép giải quyết cả hai: giữ bộ rễ cọc của cây hạt làm gốc, còn phần ngọn là cành của cây quả tốt. Cây ghép vì thế vừa vững gốc vừa đúng giống. Đây là lý do nhiều vườn cây ăn trái lớn dùng cây ghép thay vì cây chiết.
Gốc ghép còn có thể chọn theo đất. Người trồng cam bưởi ở một số vùng dùng gốc bưởi chua hay gốc chanh địa phương vì chịu được đất của vùng đó. Đây là kinh nghiệm của từng địa phương, nên hỏi các vườn ươm lâu năm quanh vùng xem họ hay dùng gốc gì.
Còn một ứng dụng mà ông bà hay dùng: ghép cải tạo. Cây nhãn già quả nhỏ, thay vì chặt đi trồng lại mất nhiều năm, người ta cưa bớt cành, để cành non mọc lên rồi ghép giống tốt vào. Vài năm sau cây đã cho quả giống mới trên bộ rễ cũ.
Chuẩn bị gốc ghép và cành ghép
Gốc ghép gieo từ hạt của cây khoẻ, hợp đất. Hạt lấy từ quả chín, gieo ngay khi còn tươi vì nhiều loại hạt mất sức nảy nhanh.
Gốc ghép đủ lớn mới ghép. Thường khi thân gốc to cỡ chiếc đũa trở lên, vỏ đã hoá nâu ở chỗ định ghép.
Tưới và bón cho gốc ghép trước vài tuần. Gốc đang sung sức, lên nhựa thì vỏ dễ bóc và mối ghép dễ liền.
Cành ghép lấy từ cây mẹ đã cho quả tốt. Chọn cành bánh tẻ, mắt ngủ căng, không lấy cành vượt mọc thẳng đứng.
Lấy cành buổi sáng sớm. Cành còn đầy nước, ít héo. Cắt bỏ lá ngay, chừa lại cuống lá để bảo vệ mắt.
Bọc cành ghép trong khăn ẩm. Nếu phải mang xa, quấn khăn ẩm, bỏ túi, để nơi mát.
Ghép càng sớm càng tốt sau khi cắt cành. Cành ghép để lâu mất nước, tỷ lệ sống giảm.
Dao ghép phải thật sắc và sạch. Vết cắt nhẵn một nhát là mặt tiếp xúc khít. Vết cắt răng cưa thì khó liền.
Lau dao bằng cồn giữa các cây. Tránh truyền bệnh từ cây này sang cây khác, nhất là bệnh vàng lá ở cam quýt.
Dây quấn là dây nylon mỏng dẻo. Dây phải co giãn để quấn chặt mà không cứa vỏ.
Chọn ngày khô ráo, không mưa. Nước mưa lọt vào mối ghép là thối.
Các bước ghép mắt cửa sổ và ghép nêm
Ghép cửa sổ: mở một ô vỏ trên gốc. Rạch hai đường ngang và hai đường dọc thành một ô chữ nhật nhỏ, lật vỏ ra như cánh cửa.
Lấy mắt ghép cùng kích thước. Cắt một mảnh vỏ có mắt ở giữa từ cành ghép, không lấy phần gỗ, kích thước bằng ô cửa.
Đặt mắt vào ô, đúng chiều. Mắt phải hướng lên trên. Đặt ngược thì mầm mọc ngược và chết.
Cắt bớt vỏ cửa sổ, chừa một phần che mắt. Có người đóng cửa lại che mắt để giữ ẩm, có người cắt bỏ, tuỳ kinh nghiệm từng vùng.
Quấn dây từ dưới lên, chồng mép như ngói. Nước mưa trôi xuống không lọt vào mối ghép.
Ghép nêm: cưa ngang gốc, chẻ dọc giữa. Chẻ một đường sâu vừa bằng chiều dài phần vát của cành ghép.
Vát cành ghép hai mặt thành hình nêm. Hai mặt vát đều, dài, phẳng, một nhát dao cho mỗi mặt.
Cắm nêm cho tượng tầng khớp một bên. Nếu cành ghép nhỏ hơn gốc, lệch sang một bên để ít nhất một mép vỏ khớp nhau.
Quấn kín cả mối ghép và đỉnh cành ghép. Chụp túi nylon nhỏ lên ngọn ghép để giữ ẩm, như cái nhà kính tí hon.
Đánh dấu ngày ghép. Buộc một mẩu dây màu hoặc ghi lên que để biết khi nào kiểm tra.
Để cây ghép chỗ râm. Nắng gắt làm mối ghép nóng và khô.
Sau khi ghép: cắt ngọn, mở dây và những lỗi hay gặp
Sau một thời gian, mở thử một vòng dây ở mắt ghép. Mắt còn xanh tươi, cuống lá chạm nhẹ là rụng, là mối ghép đã sống. Mắt đen, khô, cuống lá dính chặt là đã chết, ghép lại ở chỗ khác trên gốc.
Với ghép mắt, khi mắt đã sống, cắt ngọn gốc ghép phía trên mắt, hoặc bẻ gập ngọn xuống cho nhựa dồn vào mắt để mắt bật mầm. Mầm mọc lên từ gốc ghép bên dưới phải thường xuyên ngắt bỏ, nếu không chúng hút hết sức và mầm ghép bị lấn át. Đây là việc người mới hay quên nhất.
Dây quấn phải nới hoặc cắt bỏ khi mầm ghép đã lớn, nếu không dây sẽ thắt lại thành vết hằn làm gãy cây khi có gió. Chụp nylon ở ghép nêm thì mở dần khi lộc non đã ra vài lá.
Những lỗi phổ biến: ghép vào lúc cây không lên nhựa nên vỏ bóc không ra; dao cùn làm dập mặt cắt; để tay chạm vào mặt cắt làm bẩn; quấn lỏng làm nước lọt vào; và đặt mắt ngược chiều. Tỷ lệ sống không đạt một trăm phần trăm ngay cả với thợ lành nghề, nên ghép dư vài gốc để bù.
Tự làm một vườn ươm gốc ghép nhỏ ở nhà
Muốn tự ghép thì cần có gốc ghép. Nhiều nhà giữ lại hạt của những quả ăn được trong năm, như hạt bưởi, hạt xoài, hạt mít, gieo vào bầu đất để làm gốc. Gốc từ cây địa phương khoẻ, quen đất thường là gốc tốt.
Bầu ươm làm bằng túi nylon đục lỗ đáy hoặc ống tre, đất trộn phân chuồng hoai. Đặt ở chỗ có nắng nhẹ buổi sáng, che bớt nắng trưa, tưới đều. Gốc ghép nuôi đến khi thân cứng, đủ lớn mới ghép.
Một vườn ươm nhỏ vài chục bầu là đủ cho nhu cầu gia đình và để tập tay. Ghép hỏng thì còn gốc khác, ghép được thì có cây trồng thay cây già hay cho biếu họ hàng.
Nói thật cái khó: tự ươm gốc mất thời gian, và ghép thành thạo cần nhiều lần làm. Nếu chỉ cần vài cây, mua cây ghép từ vườn ươm uy tín là nhanh hơn. Tự làm là để giữ được giống quý trong nhà mà ngoài chợ không có.
Câu hỏi thường gặp
Ghép cây vào mùa nào tốt nhất?
Thường là lúc cây đang lên nhựa, vỏ bóc dễ, thời tiết ấm và không mưa dầm. Ở nhiều vùng là mùa xuân hoặc đầu mùa mưa. Mỗi loại cây có thời điểm thuận riêng, nên hỏi vườn ươm ở địa phương.
Có ghép bưởi lên gốc cam được không?
Các cây trong họ cam quýt thường ghép được với nhau, nhưng không phải cặp nào cũng hợp lâu dài. Người ta thường dùng gốc đã được kiểm chứng ở vùng mình, đừng tự thử cặp lạ trên cây trồng chính.
Vì sao mắt ghép sống nhưng mãi không bật mầm?
Có thể do chưa cắt hoặc bẻ ngọn gốc ghép, nhựa vẫn dồn lên ngọn gốc. Cũng có thể do mầm từ gốc ghép mọc nhiều hút hết chất. Cắt ngọn và ngắt mầm gốc thường giải quyết được.
Cây ghép bao lâu thì ra quả?
Thường sớm hơn cây trồng hạt nhiều, nhưng còn tuỳ loại cây và cách chăm. Những năm đầu nên ưu tiên cho cây lớn tán, bớt hoa quả.
Ghép cây già có được không?
Được, bằng cách cưa bớt cành già để cành non mọc lên rồi ghép vào cành non. Cách này gọi là ghép cải tạo, tốn vài năm nhưng giữ được bộ rễ lớn của cây già.
