Ao cá gia đình nên đặt ở chỗ đất thịt hoặc đất sét pha giữ được nước, có nắng phần lớn ngày, gần nguồn nước sạch nhưng xa nhà vệ sinh, chuồng trại xả thải. Ao không cần quá sâu nhưng phải đủ để cá có tầng nước mát khi trời nóng; đáy dốc nhẹ về phía cống thoát để sau này tát cạn dễ dàng; bờ đắp rộng chân, nện chặt; có cống cấp và cống thoát chắn lưới.
Làng quê xưa, nhà nào cũng có cái ao: đất đào ao đắp nền nhà, nước ao tưới rau, cá ao làm bữa. Đào một cái ao thì dễ, đào một cái ao giữ được nước, không sạt bờ, tát cạn được khi cần, cá không chết khi nắng nóng thì cần tính trước. Sửa một cái ao đào sai còn tốn công hơn đào mới.
Chọn chỗ đào ao: đất, nước, nắng
Việc đầu tiên là thử đất. Đào một hố nhỏ ở chỗ định làm ao, đổ nước vào và xem nước rút nhanh hay chậm. Đất cát rút nước rất nhanh, ao sẽ không bao giờ đầy nếu không lót đáy. Đất thịt, đất sét pha thì nước đọng lâu, đó là đất đào ao tốt.
Nguồn nước quyết định ao sống hay chết. Ao lấy nước từ mương thuỷ lợi, từ suối, hay chỉ trông nước mưa? Ao chỉ nhờ nước mưa thì mùa khô cạn dần, cá phải bắt sớm. Nguồn nước mương phải biết mương đó có nhận nước thải, nước ruộng phun thuốc hay không.
Ao cần nắng. Nắng giúp tảo phát triển, tảo là thức ăn tự nhiên cho cá và làm ra ôxy ban ngày. Ao dưới tán tre, tán cây to thì nước lạnh, lá rụng xuống thối đáy. Có một ít bóng cây ở một góc bờ là tốt, nhưng không để bóng che quá nửa mặt ao.
Ao phải xa giếng nước ăn, xa nhà vệ sinh, xa hố phân. Nước ao thấm ngang qua đất có thể làm bẩn giếng. Ao cũng không nên đặt sát móng nhà, bờ ao sạt có thể kéo theo nền nhà sau nhiều năm.
Kích thước, độ sâu và hình dáng ao
Diện tích tuỳ đất và tuỳ sức chăm. Ao nhỏ dễ tát, dễ quản, ao to giữ nhiệt độ nước ổn định hơn. Gia đình thường làm ao vừa phải cạnh vườn.
Độ sâu vừa phải. Ao nông quá nước nóng lên nhanh mùa hè, cá chết nóng. Ao sâu quá đáy lạnh, thiếu ôxy, khó tát. Hỏi cán bộ khuyến nông thuỷ sản về độ sâu phù hợp với loại cá định nuôi.
Hình chữ nhật dễ quản lý. Kéo lưới, tát ao, cho ăn đều dễ hơn ao méo mó nhiều góc.
Đáy dốc nhẹ về phía cống thoát. Khi tháo nước, nước chảy dồn về một phía, cá tụ lại chỗ đó, bắt dễ.
Có một hố sâu nhỏ gần cống. Gọi là hố thu cá, khi tát cạn cá dồn vào đó.
Mái bờ thoai thoải. Bờ dốc đứng dễ sạt. Đất càng tơi thì mái càng phải thoải.
Bờ rộng đủ đi lại. Mặt bờ rộng để đi cho cá ăn, cắt cỏ, và có thể trồng rau, cây ngắn ngày.
Bờ cao hơn mức nước lũ. Vùng hay ngập phải tính mức nước lớn nhất, kẻo lũ tràn là mất cá.
Hướng ao theo hướng gió chính. Gió thổi dọc mặt ao giúp khuấy nước, thêm ôxy.
Không đào ao ở chỗ trũng nhận nước thải. Dù tiện, đó là cái ao bẩn ngay từ đầu.
Hỏi chính quyền thôn xã trước khi đào. Ở một số nơi việc đào ao, chuyển đổi đất ruộng làm ao có quy định riêng.
Đắp bờ ao cho khỏi sạt, khỏi rò
Bờ ao là phần hay hỏng nhất. Đất đào lên đắp bờ phải đắp từng lớp mỏng, mỗi lớp nện chặt rồi mới đắp lớp sau. Đổ ào một đống cao rồi nện trên mặt thì bên trong vẫn xốp, gặp mưa là lún, nước thấm qua.
Lớp đất sát mặt nước nên là đất sét, đất thịt dẻo, vì giữ nước tốt nhất. Có nơi đầm thêm một lớp đất sét nhồi nhuyễn ở mặt trong bờ, như trát vữa, để chống rò.
Trồng cỏ trên mặt và mái ngoài bờ để giữ đất. Nhiều nhà trồng cỏ lá tre, cỏ gà, hoặc cây chuối, cây đu đủ trên bờ. Không nên trồng cây to rễ ăn ngang sát mép bờ, rễ mục sau này thành đường rò.
Hang cua, hang chuột, lươn là kẻ thù của bờ ao. Mỗi tuần đi một vòng quanh bờ, thấy lỗ là lấp và nện ngay. Một lỗ nhỏ không lấp, qua mùa mưa có thể thành một đường nước lớn.
Cống cấp, cống thoát và chắn lưới
Cống cấp ở đầu cao, cống thoát ở đầu thấp. Nước vào một đầu, ra đầu kia, cả ao được thay nước.
Cống bằng ống bê tông, ống nhựa hoặc gỗ. Ống chôn chắc dưới bờ, quanh ống nện đất sét kỹ vì đây là chỗ hay rò.
Cống thoát có thể điều chỉnh mực nước. Ống cong đứng trong ao, xoay lên xuống để giữ mực nước mong muốn.
Chắn lưới ở cả hai cống. Lưới ở cống cấp ngăn cá tạp, cá dữ vào ao. Lưới ở cống thoát giữ cá mình không trôi ra.
Lọc nước vào qua một túi lưới. Chặn trứng cá dữ, ấu trùng, rác.
Không để nước chảy xiết vào ao. Nước xiết đào lở bờ, khuấy đục ao.
Làm tràn mặt cho mùa mưa. Một chỗ bờ thấp có chắn lưới để nước thừa tràn ra mà cá không đi theo.
Vệ sinh lưới chắn thường xuyên. Lưới tắc rác, nước dâng tràn bờ.
Không nối cống thoát ra kênh chung khi ao có bệnh. Tránh lây bệnh cá sang ao nhà khác.
Ao chỉ nhờ nước mưa vẫn nên có cống thoát. Mùa mưa to, nước tràn qua bờ cuốn cá đi.
Đánh dấu mực nước quen dùng. Một cọc cắm trong ao có vạch để biết nước lên xuống.
Những sai lầm khi đào ao và cách sửa
Đào ao trên đất cát rồi mới thấy nước không giữ được. Cách sửa của người xưa là lót đáy bằng đất sét nhồi, hoặc để ao nhận bùn nhiều năm cho đáy tự bịt dần. Ngày nay có người lót bạt, nhưng ao lót bạt là một kiểu nuôi khác, tốn kém và cần chăm theo cách khác.
Đào ao đáy bằng phẳng, không có dốc, đến khi tát mới khổ: nước còn lõng bõng khắp đáy, cá tản mát khắp nơi. Sửa bằng cách lúc tát cạn lần đầu, đào thêm một rãnh giữa đáy dẫn về cống.
Đổ hết đất đào lên thành bờ cao ngất sát mép ao. Đất nặng đè lên mép, lâu ngày trượt xuống lòng ao. Đất thừa nên mang đi đắp nền, đắp vườn, để bờ chỉ cao vừa đủ.
Thả cá ngay khi vừa đào xong. Ao mới đào đất còn chua, nước đục, chưa có thức ăn tự nhiên. Nên bón vôi, cho nước vào ngâm, bón phân chuồng gây màu nước một thời gian rồi mới thả cá.
Câu hỏi thường gặp
Ao cá gia đình có cần lót bạt không?
Nếu đất giữ nước tốt thì không cần, ao đất tự nhiên có đáy bùn nuôi nhiều sinh vật làm thức ăn cho cá. Lót bạt dùng khi đất cát không giữ được nước, nhưng tốn kém và cách nuôi khác ao đất.
Đào ao bằng tay hay thuê máy?
Ao nhỏ có thể đào tay dần dần, ao lớn thường thuê máy xúc cho nhanh. Dù đào bằng gì, việc nện bờ từng lớp và làm cống vẫn cần người làm cẩn thận.
Ao mới đào bao lâu thì thả cá được?
Sau khi bón vôi, cho nước vào và gây màu nước, thường cần một thời gian cho nước ổn định và có màu xanh nhạt. Hỏi cán bộ khuyến nông thuỷ sản ở địa phương để có lịch cụ thể.
Nước ao mới đào bị đục mãi không trong là vì sao?
Đất sét mịn lơ lửng lâu, nhất là khi bờ đang sạt hoặc gió khuấy. Trồng cỏ giữ bờ, bón phân chuồng gây tảo, nước sẽ dần chuyển sang màu xanh và lắng hơn.
Có nên trồng cây quanh bờ ao?
Nên trồng cây thấp, cỏ giữ đất và một ít cây ăn trái cách mép bờ một khoảng. Tránh cây to che kín mặt ao và cây rụng lá nhiều xuống nước.
