Thóc gạo cất được lâu khi đã phơi thật khô, để nguội rồi mới cất; đựng trong bồ, chum, thùng có nắp kín; kê cao khỏi nền đất; để ở nơi khô, thoáng, mát. Ông bà còn bỏ thêm lá xoan khô, lá chanh, vài tép tỏi hoặc một lớp tro bếp để xua mọt, và sau mỗi mùa nồm ẩm thì kiểm tra, mang ra phơi lại.
Nhà nông xưa cất thóc trong bồ, trong cót, trong chum, đủ ăn từ vụ này đến vụ sau, có khi để dành qua năm mất mùa. Một bồ thóc bị mọt, bị ẩm là mất cả phần ăn của gia đình. Những mẹo cất thóc vì thế được truyền rất kỹ, có mẹo có cơ sở rõ, có mẹo chỉ đúng một phần.
Cất thóc hay cất gạo: cái nào để được lâu hơn?
Nhà nông thường cất thóc, khi nào cần ăn mới mang đi xay một ít. Lý do là vỏ trấu bọc ngoài hạt gạo như một lớp áo, chống ẩm, chống côn trùng khá tốt. Thóc khô cất kỹ giữ được lâu hơn gạo nhiều.
Gạo đã xay mất lớp áo ấy, lại còn lớp cám bên ngoài có dầu, để lâu dễ bị ôi, có mùi dầu và dễ mọt. Gạo lứt còn nhiều cám càng dễ ôi hơn gạo trắng.
Vì vậy cách của ông bà là xay vừa đủ ăn trong ít tuần. Ngày nay nhiều nhà mua gạo xay sẵn thì nên mua vừa đủ ăn, không trữ quá nhiều, nhất là vào mùa nóng ẩm.
Thóc giống thì phải cất riêng và kỹ hơn thóc ăn, như đã nói ở bài về để giống lúa.
Dụng cụ cất thóc gạo của nhà nông
Bồ đan bằng tre, trát đất hoặc phân trâu. Bồ lớn đựng thóc, trát kín khe để chuột, mọt khó vào. Kiểu cũ ở Bắc Bộ.
Cót quây thành bồ. Cót tre cuộn tròn, đặt trên nền kê cao.
Chum, vại sành. Kín, mát, chuột không cắn được. Đựng gạo, thóc giống.
Thùng gỗ, thùng tôn có nắp. Thùng tôn kín nhưng nóng nếu đặt nơi nắng.
Thùng nhựa có nắp kín. Phổ biến ngày nay, nhẹ, rẻ, kín.
Bao tải dứa kê trên kệ. Chỉ dùng cất ngắn hạn, dễ bị chuột cắn, hút ẩm.
Kho, gác nhà sàn. Vùng núi cất lúa cả bông trên gác, dưới có khói bếp.
Kê cao khỏi nền đất. Kê gạch, kê gỗ, không để thóc chạm nền ẩm.
Không để sát tường ẩm. Tường hút ẩm ngấm vào bồ, chum.
Để nơi thoáng, tránh nắng chiếu trực tiếp. Nhiệt độ lên xuống nhiều làm đọng hơi nước.
Có nắp, buộc kín miệng. Lá chuối khô, nylon, vải lót dưới nắp.
Những mẹo chống mọt của ông bà và độ tin cậy
Lá xoan khô. Lá xoan có vị đắng, được nhiều vùng dùng rải trong thóc gạo để xua mọt. Có hiệu quả ở mức nhất định, phải thay lá định kỳ.
Tỏi bóc vỏ. Vài tép tỏi vùi trong thùng gạo. Mùi tỏi làm mọt tránh. Thay khi tỏi héo.
Lá chanh, lá bưởi, vỏ bưởi khô. Mùi tinh dầu có tác dụng xua. Tác dụng ngắn.
Ớt khô. Một số nhà bỏ vài quả ớt khô vào thùng gạo.
Tro bếp. Rải một lớp tro khô trên mặt thóc giống, thóc cất lâu. Tro hút ẩm và làm côn trùng khó di chuyển. Không trộn tro vào gạo ăn.
Muối hạt trong túi vải. Đặt túi muối trong thùng để hút ẩm. Muối ẩm thì thay.
Phơi lại sau mùa nồm. Cách chắc chắn nhất để thóc gạo khô trở lại.
Cất gạo trong ngăn mát tủ lạnh. Cho lượng gạo nhỏ, nhất là gạo lứt, giữ được lâu hơn.
Vệ sinh thùng trước khi đổ gạo mới. Mọt, trứng mọt còn sót trong thùng cũ lan sang gạo mới.
Không đổ gạo mới lên gạo cũ. Dùng hết gạo cũ, rửa phơi thùng rồi mới đổ gạo mới.
Không dùng hoá chất diệt côn trùng trong thùng gạo. Nguy hiểm cho người ăn. Chỉ dùng biện pháp tự nhiên và phơi.
Gạo đã có mọt, có mốc: xử lý thế nào?
Gạo có mọt thì đổ ra nong nia, phơi ở nơi nắng nhẹ hoặc bóng râm thoáng gió. Mọt sợ ánh sáng và nóng, sẽ bò ra khỏi gạo. Sàng qua để loại mọt, bột mọt, hạt bị đục. Rửa thùng, phơi khô rồi mới đổ gạo lại, thêm lá xoan hoặc tỏi.
Gạo bị mọt nhẹ, sau khi sàng và vo kỹ vẫn có thể nấu ăn. Gạo bị mọt nặng, nhiều bột, có mùi hôi thì chất lượng đã kém, nên dùng cho gia cầm.
Gạo có mốc xanh, mốc đen, hạt vàng bất thường thì không nên ăn, kể cả khi đã vo sạch phần mốc bên ngoài. Một số loại mốc tạo độc tố không mất đi khi nấu. Không cho gia súc ăn gạo mốc nặng.
Sau khi xử lý, tìm nguyên nhân: thùng không kín, để gần chỗ ẩm, gạo mua về đã có trứng mọt, hay cất quá lâu. Sửa từ nguyên nhân thì lần sau đỡ.
Cất thóc qua mùa nồm và mùa mưa
Mùa nồm ở miền Bắc, tường nhà đổ mồ hôi, không khí ẩm đặc. Thóc gạo dù đã cất kín vẫn có thể hút ẩm nếu nắp hở. Đây là lúc mọt sinh sôi và mốc xuất hiện.
Trước mùa nồm, kiểm tra các chum, bồ, buộc lại miệng thật kín. Trong mùa nồm hạn chế mở ra, đóng cửa kho những ngày ẩm, mở cửa những ngày hanh.
Sau mùa nồm, có nắng đầu hè là lúc mang thóc ra phơi lại một lượt. Nhiều nhà phơi thóc lại theo lịch mỗi năm vài lần, không đợi thấy mọt mới phơi.
Miền Nam mùa mưa kéo dài, độ ẩm cao quanh năm, nhiều gia đình chỉ trữ gạo đủ ăn ngắn hạn, mua dần. Thóc cất lâu thì phơi lại vào những đợt nắng giữa mùa.
Câu hỏi thường gặp
Gạo để được bao lâu thì hết ngon?
Tùy loại gạo và cách cất. Gạo trắng cất kín nơi khô mát giữ được lâu hơn gạo lứt. Gạo để lâu thường mất mùi thơm và cơm khô hơn, dù chưa hỏng.
Để tỏi trong thùng gạo có làm gạo có mùi tỏi không?
Thường gạo không ám mùi tỏi đáng kể nếu tỏi để nguyên tép và thay khi héo. Nếu lo, có thể gói tỏi trong túi vải.
Mọt gạo có hại cho sức khoẻ không?
Mọt gạo không phải loại gây bệnh trực tiếp, nhưng gạo bị mọt nặng giảm chất lượng, dễ lẫn nấm mốc. Sàng, vo kỹ và không để gạo mọt lâu.
Có nên hút chân không để cất gạo?
Hút chân không giúp gạo cất lâu và chống mọt tốt, hợp với lượng gạo nhỏ, gạo đặc sản. Với thóc, cất khô kín vẫn là cách thông dụng.
Bồ thóc trát phân trâu có hợp vệ sinh không?
Đó là cách cũ để trát kín khe bồ tre. Phân trâu khô trộn đất trát bên ngoài bồ, thóc bên trong có lót. Ngày nay nhiều nhà dùng thùng kín thay thế cho sạch sẽ hơn.
