Nhiều câu ca dao xem trời của ông bà có cơ sở thật: chuồn chuồn bay thấp thì mưa, kiến tha trứng lên cao, ráng mỡ gà có nhà thì giữ, trăng quầng thì hạn trăng tán thì mưa đều phản ánh những thay đổi về độ ẩm, áp suất và mây tầng cao trước khi thời tiết đổi. Nhưng chúng chỉ báo trước vài giờ đến vài ngày, thường chỉ đúng ở vùng đã sinh ra câu nói, và không thay được bản tin dự báo khi có bão.
Ông bà mình không có vệ tinh, nhưng có đôi mắt nhìn trời hàng chục năm. Những câu ca dao ấy là kết quả của vô số lần quan sát, đúc thành vần cho dễ nhớ. Đọc lại chúng với con mắt hôm nay, ta thấy có câu đúng đến bất ngờ, có câu chỉ đúng một nửa, và có câu chỉ còn giá trị văn hoá.
Chuồn chuồn, kiến, én: con vật báo mưa
"Chuồn chuồn bay thấp thì mưa, bay cao thì nắng, bay vừa thì râm." Câu này có lý. Trước mưa, không khí ẩm và áp suất thấp, côn trùng nhỏ như muỗi, ruồi bay thấp gần mặt đất. Chuồn chuồn bay theo để bắt mồi. Chim én, chim nhạn cũng vậy, nên có câu "én bay thấp mưa ngập bờ ao, én bay cao mưa rào lại tạnh".
"Kiến đen tha trứng lên cao, thế nào cũng có mưa rào rất to." Kiến cảm nhận được độ ẩm tăng trong đất và không khí, chuyển trứng lên chỗ cao để tránh ngập. Người ở quê nhìn đàn kiến rồng rắn bò lên thân cây, lên tường là biết sắp mưa lớn.
Những dấu hiệu này có giá trị trong vài giờ đến một hai ngày. Chúng giúp người làm đồng quyết định có nên phơi lúa, có nên phun thuốc, có nên gặt ngay không. Nhưng chúng không nói được mưa bao nhiêu, kéo dài bao lâu.
Cũng phải nói rằng con vật phản ứng với cả những thứ khác: nắng nóng, gió mạnh, thức ăn. Chuồn chuồn bay thấp có khi chỉ vì chiều mát. Nhìn một dấu hiệu thì dễ sai, nhìn nhiều dấu hiệu cùng lúc mới chắc.
Ráng, mây, trăng, cầu vồng: đọc bầu trời
"Ráng mỡ gà, có nhà thì giữ". Ráng chiều màu vàng như mỡ gà, trải rộng, thường xuất hiện khi có bão ở xa, mây tầng cao lan tới. Có cơ sở, nhất là ở vùng ven biển mùa bão.
"Mưa tháng bảy gãy cành trám, nắng tháng tám rám trái bòng". Tả mùa mưa to tháng bảy âm lịch và nắng hanh tháng tám ở Bắc Bộ. Là mô tả mùa, không phải dấu hiệu báo trước.
"Trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa". Quầng là vòng sáng rộng quanh trăng do mây tầng cao có tinh thể băng. Mây ấy thường đi trước một vùng mây mưa. Nhiều người hiểu ngược nhau về quầng và tán, nên câu này dễ nhầm.
"Mống đông vồng tây, chẳng mưa dây cũng bão giật". Cầu vồng buổi sáng ở phía tây, buổi chiều phía đông cho biết nơi đó đang có mưa. Có cơ sở về hướng mưa đi tới.
"Mây xanh thì nắng, mây trắng thì mưa". Câu này mơ hồ, khó kiểm chứng. Mây đen dày, thấp mới là dấu hiệu mưa rõ.
"Cơn đằng đông vừa trông vừa chạy". Ở đồng bằng Bắc Bộ, mây giông từ phía đông, từ biển vào thường đến nhanh và mạnh. Câu này có tính địa phương rõ.
"Cơn đằng nam vừa làm vừa chơi". Mây phía nam ở Bắc Bộ thường tan hoặc đến chậm. Không áp dụng cho vùng khác.
"Tháng bảy kiến bò, chỉ lo lại lụt". Tháng bảy âm lịch là mùa mưa lũ Bắc Bộ, kiến bò lên cao là dấu hiệu mưa lớn.
"Gió heo may, chuồn chuồn bay thì bão". Gió heo may là gió mùa thu khô, câu này gắn với mùa bão cuối năm. Tính địa phương cao.
"Nắng tốt dưa, mưa tốt lúa". Kinh nghiệm canh tác đúng: dưa ưa nắng, lúa ưa nước.
"Được mùa lúa thì úa mùa cau". Năm mưa nhiều lúa tốt, cau có thể kém đậu quả. Là quan sát, không phải quy luật.
Vì sao cùng một câu mà vùng này đúng, vùng kia sai?
Phần lớn ca dao xem trời ra đời ở đồng bằng Bắc Bộ, nơi có khí hậu gió mùa với mùa đông lạnh, mùa hè mưa bão từ biển Đông vào. Hướng gió, hướng mây, mùa bão ở đây khác hẳn với miền Trung, miền Nam.
Câu "cơn đằng đông vừa trông vừa chạy" đúng ở Hà Nam, Thái Bình vì biển nằm phía đông. Ở Tây Nguyên hay đồng bằng sông Cửu Long, hướng mưa đến lại khác. Mang câu ấy vào miền Tây mà xem trời thì dễ sai.
Mỗi vùng có kinh nghiệm riêng. Ở miền Tây có những câu về con nước, về mùa nước nổi. Ở miền Trung có những kinh nghiệm về gió Lào, về mùa lũ tháng mười. Người già ở từng vùng là kho kinh nghiệm địa phương quý nhất.
Vì vậy khi nghe một câu ca dao xem trời, hỏi thêm câu đó của vùng nào. Và quan trọng hơn, tự quan sát ở chính nơi mình sống, ghi lại dấu hiệu nào đúng, dấu hiệu nào sai.
Dùng ca dao xem trời thế nào cho khôn
Dùng cho quyết định trong ngày. Phơi lúa, gặt, phun thuốc, tưới nước. Những việc ngắn hạn là chỗ dấu hiệu dân gian hữu ích nhất.
Nhìn nhiều dấu hiệu cùng lúc. Chuồn chuồn thấp, kiến tha trứng, trời oi, mây đen phía đông cùng lúc thì chắc hơn một dấu hiệu lẻ.
Không dùng thay bản tin bão. Bão lũ phải theo dự báo chính thức và thông báo của chính quyền địa phương.
Không dùng để quyết định cả vụ. Mùa màng dài hạn phải theo lịch thời vụ và dự báo mùa.
Ghi lại quan sát của chính mình. Cuốn sổ nhỏ: ngày, dấu hiệu, trời sau đó thế nào.
Hỏi người già trong làng. Họ biết câu nào đúng ở làng mình.
Cẩn thận với câu nói theo tháng âm lịch. Tháng âm xê dịch, có năm lệch nhiều với mùa thật.
Nhớ rằng khí hậu đang đổi. Một số dấu hiệu trước đây ổn định nay không còn đều.
Dạy con cháu biết nhìn trời. Cách quan sát là kỹ năng, còn giá trị kể cả khi có điện thoại.
Kết hợp với dự báo. Dự báo cho biết khả năng, mắt nhìn trời cho biết điều đang tới gần.
Không mê tín. Những câu gắn với điềm báo, số mệnh thì chỉ nên coi là văn hoá.
Ca dao xem trời khi khí hậu đổi
Người làm ruộng lâu năm ở nhiều vùng kể rằng những dấu hiệu quen thuộc nay khó đoán hơn. Bão đến muộn vào những tháng trước đây ít bão, mưa lớn dồn vào vài ngày, rét đến chậm rồi đột ngột. Những câu gắn với tháng, với mùa cố định vì vậy kém chính xác hơn trước.
Còn những câu dựa vào dấu hiệu tức thời như côn trùng bay thấp, kiến chuyển tổ, mây kéo đến thì vẫn giữ giá trị, vì chúng phản ánh độ ẩm và áp suất ngay lúc đó, không phụ thuộc vào lịch.
Đây là một chỗ nên phân biệt rõ: kinh nghiệm dựa trên lịch dễ lỗi thời khi khí hậu đổi, kinh nghiệm dựa trên quan sát trực tiếp thì bền hơn.
Giữ ca dao không phải để tin mù quáng, mà để giữ lại một cách nhìn trời chăm chú. Đứa trẻ biết nhìn chuồn chuồn bay thấp mà rút quần áo phơi vào vẫn là đứa trẻ biết sống cùng trời đất.
Câu hỏi thường gặp
Chuồn chuồn bay thấp có chắc chắn sẽ mưa không?
Không chắc chắn, nhưng thường có mưa trong vài giờ tới khi kèm trời oi, ẩm, mây kéo đến. Chuồn chuồn bay thấp vào chiều mát trời trong thì chưa chắc có mưa.
Ráng mỡ gà là gì?
Là ráng trời màu vàng nhạt như mỡ gà, thường vào buổi chiều, trải rộng trên trời. Ở vùng ven biển mùa bão, người xưa coi đó là dấu hiệu bão sắp đến.
Quầng trăng và tán trăng khác nhau thế nào?
Nhiều nơi gọi vòng sáng rộng quanh trăng là quầng, vòng nhỏ sát trăng là tán, nhưng cách gọi không thống nhất giữa các vùng. Vì thế câu "trăng quầng thì hạn, trăng tán thì mưa" hay bị hiểu ngược.
Kiến tha trứng lên cao báo mưa trong bao lâu?
Thường là mưa trong vài giờ đến một hai ngày. Kiến phản ứng với độ ẩm tăng lên.
Có sách nào tập hợp ca dao xem trời không?
Có nhiều sách về tục ngữ, ca dao Việt Nam có phần thời tiết, nông lịch. Tìm ở thư viện hoặc hỏi các cụ trong làng để nghe cả câu nói địa phương.
