Hai mươi bốn tiết khí là cách chia một năm theo vị trí của mặt trời, mỗi tiết dài khoảng nửa tháng, bắt đầu từ Lập xuân vào đầu tháng hai dương lịch. Vì bám theo mặt trời nên tiết khí rơi vào ngày gần như cố định theo dương lịch mỗi năm, trong khi ngày âm lịch xê dịch nhiều. Nhà nông dùng tiết khí để định thời vụ vì nó phản ánh đúng nắng, nóng, lạnh của mùa.
Nhiều người trẻ nghĩ nông lịch là âm lịch, nên thắc mắc sao năm nhuận tháng mà ông bà vẫn gieo mạ đúng lúc. Bí mật nằm ở tiết khí: các cụ nói "tiết Thanh minh", "tiết Sương giáng", chứ không nói ngày mấy tháng mấy âm. Hiểu tiết khí là hiểu cái lịch thật sự của nghề nông.
Vì sao làm ruộng theo tiết khí chứ không theo ngày âm?
Âm lịch tính theo mặt trăng, mỗi tháng khoảng hai mươi chín, ba mươi ngày, một năm âm ngắn hơn năm mặt trời hơn mười ngày. Để bù, cứ vài năm lại có một tháng nhuận. Vì thế cùng là mồng một tháng Giêng, có năm rơi vào cuối tháng một dương lịch, có năm rơi vào giữa tháng hai.
Cây lúa, cây rau không biết mặt trăng. Chúng phản ứng với nắng, với độ dài ngày, với nhiệt độ, tất cả đều do mặt trời quyết định. Gieo mạ theo ngày âm thì có năm sớm, có năm muộn tới vài tuần so với mùa thật.
Tiết khí giải quyết chuyện đó. Nó chia vòng quay của trái đất quanh mặt trời thành hai mươi bốn phần đều nhau, mỗi phần là một tiết. Tiết Lập xuân năm nào cũng rơi vào quanh ngày bốn tháng hai dương lịch, tiết Đông chí luôn quanh hai mươi hai tháng mười hai.
Nói cách khác, ông bà dùng âm lịch cho giỗ chạp, lễ Tết, còn dùng tiết khí cho đồng ruộng. Hai hệ thống cùng tồn tại trong tờ lịch treo tường, và tờ lịch nào cũng in tên tiết khí ở góc nhỏ.
Các tiết khí và việc đồng áng ở đồng bằng Bắc Bộ
Lập xuân, Vũ thuỷ (đầu đến giữa tháng hai). Trời bắt đầu ấm dần, mưa phùn. Việc cấy lúa chiêm xuân, chăm mạ, trồng cây ăn trái.
Kinh trập (đầu tháng ba). Tên tiết nghĩa là sâu bọ thức dậy. Bắt đầu để ý sâu bệnh trên mạ, lúa.
Xuân phân, Thanh minh (cuối tháng ba, đầu tháng tư). Ngày đêm dài bằng nhau rồi ngày dài dần. Làm cỏ, bón thúc lúa xuân, trồng rau màu hè.
Cốc vũ (khoảng hai mươi tháng tư). Mưa cho lúa, trời nồm ẩm, sâu bệnh dễ phát.
Lập hạ, Tiểu mãn (tháng năm). Vào hè, lúa chiêm xuân trổ bông, ngậm sữa. Chuẩn bị gặt.
Mang chủng (đầu tháng sáu). Tên tiết nói về gieo hạt có râu như lúa. Gặt chiêm, gieo mạ mùa.
Hạ chí, Tiểu thử, Đại thử (cuối tháng sáu đến tháng bảy). Ngày dài nhất, nóng nhất. Cấy lúa mùa, giữ nước, chống nóng cho gia súc.
Lập thu, Xử thử (tháng tám). Mùa mưa bão, lúa mùa đẻ nhánh. Canh đê, canh bờ.
Bạch lộ, Thu phân (tháng chín). Sương trắng, trời dịu. Lúa mùa làm đòng, trổ. Gieo ươm rau vụ đông sớm.
Hàn lộ, Sương giáng (tháng mười). Sương lạnh. Gặt lúa mùa, trồng vụ đông: ngô, khoai, rau.
Lập đông đến Đại hàn (tháng mười một đến tháng một). Rét dần. Chăm rau đông, cày ải, chống rét cho mạ chiêm và gia súc.
Tiết khí có dùng được cho miền Trung và miền Nam?
Hệ thống tiết khí ra đời ở vùng có bốn mùa rõ rệt, nên hợp nhất với miền Bắc. Tên các tiết như Tiểu tuyết, Đại tuyết nói về tuyết rơi, đồng bằng Bắc Bộ không có tuyết, nhưng vẫn là những tuần lạnh nhất năm.
Ở miền Nam, khí hậu chia hai mùa mưa và khô, nhiệt độ ít thay đổi. Người làm ruộng ở đây tính thời vụ theo mùa mưa, mùa nước nổi, con nước lớn nhỏ nhiều hơn là theo tiết khí. Tuy vậy vị trí mặt trời, độ dài ngày vẫn thay đổi theo tiết, có ảnh hưởng đến một số cây nhạy với độ dài ngày.
Miền Trung phụ thuộc mùa mưa lũ cuối năm và gió Lào mùa hè. Lịch thời vụ ở đây được xếp để tránh lũ và tránh nắng gắt, tiết khí chỉ dùng làm mốc tham khảo.
Cách dùng hợp lý là coi tiết khí như một chiếc đồng hồ mặt trời, còn việc cụ thể thì theo lịch thời vụ của từng địa phương mà phòng kinh tế xã, khuyến nông xã thường ra mỗi năm.
Mấy câu ca dao, tục ngữ gắn với tiết khí
"Mạ chiêm ba tháng không già, mạ mùa tháng rưỡi ắt là không non". Nói mạ vụ chiêm trời rét lớn chậm, để lâu vẫn chưa già; mạ vụ mùa trời nóng lớn nhanh, tháng rưỡi đã đủ. Tinh thần câu này vẫn đúng, số ngày cụ thể tùy giống mới.
"Thanh minh trong tiết tháng ba". Câu thơ quen thuộc nói tiết Thanh minh. Tiết này rơi vào khoảng đầu tháng tư dương lịch, thường trùng tháng ba âm lịch.
Ăn Tết xong là vào vụ chiêm. Ở Bắc Bộ, khoảng Lập xuân, Vũ thuỷ là lúc cấy chiêm xuân. Năm nào Tết muộn thì người làm ruộng phải cấy ngay sau Tết, thậm chí trước Tết.
"Được mùa chớ phụ ngô khoai, đến khi thất bát lấy ai bạn cùng". Không theo tiết khí nhưng là lời nhắc giữ vụ màu, vụ đông.
Tiết Sương giáng là mùa gặt. Nhiều vùng Bắc Bộ gặt lúa mùa quanh tiết này và chuyển sang vụ đông.
Tiết Đông chí là ngày ngắn nhất. Rau vụ đông lớn chậm nhất quanh thời điểm này.
Tiết Đại hàn là lạnh nhất. Rét đậm, rét hại thường tập trung quanh Tiểu hàn, Đại hàn.
Tiết Kinh trập, sâu bọ thức dậy. Người làm vườn để ý rệp, sâu non bắt đầu xuất hiện.
Tiết Cốc vũ, mưa cho trăm hạt. Mưa xuân giúp hạt giống nảy, cây trồng lên.
Tiết Mang chủng, gieo lúa. Mốc gieo mạ vụ mùa ở nhiều nơi.
Tiết Bạch lộ, sương trắng. Đêm mát, sáng có sương, rau đông bắt đầu gieo ươm.
Khi khí hậu đổi, tiết khí còn đúng tới đâu?
Vị trí mặt trời thì không đổi, nên ngày của các tiết khí vẫn đúng như xưa. Cái thay đổi là thời tiết gắn với từng tiết. Người làm ruộng nhiều nơi nhận thấy rét đến muộn hơn, có năm rét đậm dồn vào vài đợt ngắn mà dữ, nắng nóng kéo dài hơn, mưa bão trái mùa nhiều hơn.
Vì vậy câu "tiết này thì làm việc này" không còn chính xác tuyệt đối. Tiết Sương giáng có năm vẫn nóng, tiết Lập hạ có năm vẫn còn rét muộn. Người làm ruộng phải kết hợp tiết khí với dự báo thời tiết và lịch thời vụ của địa phương.
Lịch thời vụ do khuyến nông huyện, tỉnh công bố mỗi năm đã tính đến giống mới và điều kiện năm đó. Đó là nguồn nên xem trước khi quyết định ngày gieo mạ, cấy lúa.
Tiết khí vẫn có giá trị như một bộ khung để hiểu năm, để nhớ việc, để không quên việc lớn. Chỉ là đừng coi nó như luật cứng.
Câu hỏi thường gặp
Tiết khí có phải là âm lịch không?
Không. Tiết khí tính theo mặt trời, nên ngày của mỗi tiết gần như cố định theo dương lịch. Lịch âm dương của người Việt in cả hai, vì vậy nhiều người nhầm là một.
Làm sao biết hôm nay là tiết gì?
Xem lịch treo tường, lịch bloc, thường có ghi tên tiết khí ở những ngày chuyển tiết. Nhiều lịch điện tử cũng ghi.
Tiết Thanh minh là ngày nào?
Tiết Thanh minh bắt đầu khoảng ngày bốn hoặc năm tháng tư dương lịch mỗi năm. Tết Thanh minh tảo mộ thường làm trong khoảng thời gian của tiết này.
Miền Nam có dùng tiết khí để làm ruộng không?
Ít hơn miền Bắc. Nông dân miền Nam tính thời vụ theo mùa mưa, mùa khô, con nước và lịch xuống giống của địa phương là chính.
Có nên gieo trồng đúng ngày tiết khí không?
Tiết khí là mốc tham khảo, không phải ngày bắt buộc. Nên kết hợp với thời tiết thực tế, dự báo và lịch thời vụ địa phương.
