Vườn tạp của ông bà là một khu vườn nhiều tầng: tầng cao có cau, dừa, mít, xoài, tầng giữa là cây ăn trái như bưởi, ổi, na, tầng thấp là chuối, đu đủ, rồi dưới cùng là rau, gia vị, dây leo. Cách trồng trông lộn xộn đó giữ ẩm cho đất, che chắn gió, cho ăn quanh năm. Cải tạo nên giữ cấu trúc nhiều tầng và cây bản địa, chỉ sửa chỗ quá rậm, cây già cỗi và cây cho quả kém.
Nhiều người về quê thấy vườn tạp "không ra gì", muốn phá sạch để trồng một loại cây có giá. Có nhà làm vậy và thành công, có nhà mất cả vườn lẫn cây mới vì đất trống bị nắng thiêu, gió quật. Bài này không bàn chuyện đầu tư chuyển đổi, chỉ nói về cách hiểu và chăm một khu vườn tạp như ông bà để lại.
Vì sao vườn tạp lộn xộn lại hợp lý?
Nhìn kỹ, vườn tạp không lộn xộn mà xếp theo ánh sáng. Cây cao chịu nắng đứng trên cùng, cây chịu bóng nửa phần ở giữa, cây ưa râm như lá lốt, gừng, riềng ở dưới. Mỗi tầng ăn một phần nắng, không tầng nào bỏ phí.
Đất trong vườn tạp hầu như không bao giờ trơ. Lá rụng từ tầng trên thành lớp phủ, mục dần thành mùn. Đất mát, giữ ẩm, giun nhiều. Ai cầm một nắm đất dưới gốc mít già so với đất vườn trống bên cạnh sẽ thấy khác hẳn.
Vườn tạp cho ăn rải rác quanh năm: tháng này có chuối, tháng kia có na, mùa hè có mít, mùa thu có bưởi, lúc nào cũng có rau gia vị. Nó không cho một vụ lớn để bán, nhưng giữ cho bữa cơm nhà nông lúc nào cũng có cái ăn. Với nhiều gia đình ngày trước, đó là tấm lưới an toàn khi mất mùa lúa.
Và vườn tạp chịu rủi ro tốt. Một loại cây mất mùa hay mắc bệnh, những cây khác vẫn còn. Bão quật đổ vài cây chuối, cây cao vẫn đứng. Đó là lý do nhiều nhà giữ vườn tạp dù đã trồng chuyên canh ở ruộng khác.
Những tầng cây quen thuộc trong vườn tạp
Tầng cao: cau, dừa, mít, xoài, nhãn cổ thụ. Cây lâu năm, rễ sâu, chắn gió và làm bóng cho cả vườn.
Tầng giữa: bưởi, cam, ổi, na, hồng xiêm, khế. Cây ăn trái cỡ vừa, chịu được bóng một phần.
Tầng thấp: chuối, đu đủ, chanh, rau ngót. Mọc nhanh, cho ăn sớm, dễ thay thế.
Tầng mặt đất: gừng, nghệ, riềng, lá lốt, rau má. Ưa râm, giữ đất, dùng làm gia vị và thuốc nam trong nhà.
Tầng dây leo: trầu không, mướp, su su, gấc. Leo lên cây cao hoặc giàn, tận dụng khoảng không.
Tầng dưới đất: khoai sọ, khoai môn, củ từ. Củ phát triển trong đất tơi, ưa bóng râm nhẹ.
Hàng rào: dâm bụt, ô rô, tre, cây gia vị. Chắn gia súc, chắn gió và cũng cho lá ăn, lá thuốc.
Góc ẩm: rau cần, rau muống, môn nước. Chỗ trũng gần giếng, gần ao.
Miền Nam: dừa, măng cụt, chôm chôm, sầu riêng. Vườn tạp miền Tây thường là mương liếp với dừa ven mương.
Miền Bắc: vải, nhãn, hồng, bưởi, na. Vườn quanh nhà đồng bằng Bắc Bộ, thường có ao cạnh.
Vùng núi: mận, đào, lê, cây rừng xen. Nhiều vườn nhà trên núi xen cả cây gỗ và cây thuốc.
Cải tạo vườn tạp từng bước mà không phá hỏng
Đi vườn và ghi lại từng cây. Cây nào cho quả tốt, cây nào già cỗi, cây nào sâu bệnh. Hỏi người già trong nhà về lai lịch từng cây.
Giữ cây cổ thụ khoẻ và cây quý. Một cây mít, cây nhãn cổ là cái nền của vườn, chặt đi phải nhiều năm mới có lại bóng.
Chặt dần cây chết, cây sâu đục nặng. Làm trước tiên, vì là nguồn bệnh cho cả vườn.
Tỉa bớt tán cây cao để lọt nắng. Không cần chặt, chỉ tỉa cho tầng dưới có nắng lốm đốm.
Thay cây quả xấu bằng cách ghép cải tạo. Giữ bộ rễ cũ, ghép giống tốt, đỡ mất nhiều năm chờ.
Tỉa khóm chuối quá dày. Mỗi bụi giữ vài cây ở các tuổi khác nhau, đào bớt con mang trồng chỗ khác.
Mở lối đi và rãnh thoát nước. Vườn tạp lâu năm hay úng chỗ trũng, lối đi mất dấu. Khơi lại rãnh là việc nên làm sớm.
Trồng bổ sung vào khoảng trống. Chọn cây đúng tầng: khoảng trống có nắng trồng cây ăn trái, dưới bóng trồng gừng, lá lốt.
Giữ lớp lá rụng trên mặt đất. Đừng quét sạch trơn. Chỉ gom lá quanh lối đi, còn lại để mục làm mùn.
Không phun thuốc diệt cỏ trong vườn tạp. Thuốc làm chết cả rau gia vị, cây thuốc mọc dưới tán và làm đất trơ.
Làm từng góc một, mỗi năm một phần. Cải tạo cả vườn một lúc là dễ phá vỡ bóng mát và độ ẩm vốn có.
Những điều khó khi giữ một khu vườn tạp
Nói thật, vườn tạp có những cái khó. Quả của vườn tạp thường ít và không đều, khó bán thành hàng, và nếu tính theo tiền thì một vườn chuyên canh thường thu nhiều hơn trong những năm được giá. Đó là lựa chọn của mỗi nhà, và bài này không khuyên nên theo đường nào.
Cái khó thứ hai là công chăm. Nhiều loại cây, mỗi cây một mùa, một kiểu sâu bệnh. Người già trong nhà thuộc từng gốc cây, còn người trẻ về tiếp quản thì lúng túng. Ghi chép lại từ ông bà khi các cụ còn khoẻ là việc nên làm, vì nhiều kinh nghiệm chỉ nằm trong trí nhớ của các cụ.
Cái khó thứ ba là vườn tạp dễ thành vườn hoang nếu bỏ bê vài năm. Cây dây leo trùm lên, cỏ tranh lấn, cây con mọc tự nhiên chen chúc. Lúc đó việc dọn lại rất nặng. Giữ đều tay một chút mỗi tháng vẫn nhẹ hơn nhiều.
Cuối cùng là chuyện muỗi và rắn. Vườn rậm quanh nhà là nơi muỗi sinh sôi và rắn trú. Phát quang quanh nhà một khoảng, không để nước đọng trong bẹ chuối, gáo dừa, vỏ chai, là những việc nhỏ mà cần.
Dựng một vườn tạp mới ở mảnh đất trống
Người về quê làm nhà trên đất trống, muốn có một vườn như ông bà, thường trồng ngay cây lâu năm rồi chờ. Cây con giữa đất trống bị nắng thiêu, gió quật, lớn rất chậm. Cách của người xưa là trồng theo lớp thời gian.
Năm đầu, trồng cây mọc nhanh để tạo bóng và che đất: chuối, đu đủ, đậu, rau lang, sắn. Chúng lên nhanh, cho ăn sớm, che gió cho cây con. Cùng lúc, đặt cây ăn trái lâu năm vào những chỗ đã tính trước, cách xa nhau đủ cho tán lớn sau này.
Những năm tiếp theo, khi cây ăn trái đã lên, tỉa dần chuối, đu đủ để nhường chỗ. Dưới tán mới bắt đầu có bóng thì trồng gừng, nghệ, lá lốt. Cây cao như cau, dừa, mít đặt ở mé bắc hoặc mé gió, làm tấm chắn.
Đừng trồng quá dày vì nóng ruột. Vẽ sơ đồ vườn lên giấy, tính tán cây khi đã lớn. Mười năm sau, khu vườn ấy mới thật sự thành vườn tạp, và chính những lựa chọn ban đầu sẽ quyết định nó thoáng hay ngột ngạt.
Câu hỏi thường gặp
Vườn tạp có phải là vườn nông lâm kết hợp không?
Hai cái có nhiều điểm giống nhau như nhiều tầng cây và đa dạng loài. Vườn tạp là cách làm tự phát qua nhiều đời, còn nông lâm kết hợp thường là mô hình có thiết kế bài bản hơn. Ở đây ta chỉ bàn cách giữ và chăm vườn tạp truyền thống.
Có nên chặt cây cau già trong vườn?
Cau già vẫn cho bóng cao, thân thẳng không che nhiều nắng. Nếu cau đã hết buồng, thân bị sâu hoặc đứng nghiêng nguy hiểm gần nhà thì nên chặt, còn không thì cứ để.
Làm sao để vườn tạp đỡ muỗi?
Dọn nước đọng trong gáo dừa, vỏ chai, bẹ chuối, phát quang lối đi và quanh nhà, khơi rãnh thoát nước. Muỗi sinh sản ở nước đọng chứ không phải ở lá cây.
Vườn tạp có cần bón phân không?
Lá rụng tự nuôi đất phần nào, nhưng thu quả là mang chất ra khỏi vườn. Bón bổ sung phân chuồng hoai quanh gốc các cây ăn trái chính sau thu hoạch giúp cây khoẻ và quả đều hơn.
Nên trồng thêm cây gì dưới tán vườn tạp?
Chọn cây ưa râm như gừng, nghệ, riềng, lá lốt, khoai sọ, rau ngót, dong riềng. Những cây ưa nắng như cà chua, ớt sẽ còi dưới tán.
