Nuôi vài con heo ở nhà bằng thức ăn tận dụng thì lấy cám gạo, ngô, sắn làm nguồn tinh bột; rau lang, chuối cây, bèo, rau thừa làm nguồn xanh; thêm đạm từ đậu tương, cá vụn, tôm tép. Thức ăn thừa từ bếp phải nấu sôi kỹ trước khi cho ăn. Chuồng phải khô, sạch, có chỗ ăn chỗ nằm riêng, và heo phải được tiêm phòng theo hướng dẫn thú y.
Con heo trong nhà nông xưa là cái ống tiết kiệm biết ăn: nuôi bằng những thứ người không ăn hết, cuối năm bán lấy tiền đóng học cho con hay làm đám. Ngày nay chuyện nuôi heo gia đình khó hơn vì dịch bệnh, đặc biệt là dịch tả heo châu Phi, làm nhiều nhà mất trắng. Vì thế bài này nói nhiều về giữ sạch và phòng dịch không kém gì chuyện thức ăn.
Nồi cám heo của các bà: vì sao phải nấu?
Ngày trước, bếp nhà nào cũng có một nồi cám heo to đùng: rau lang, thân chuối băm, bèo, cám gạo, nấu nhừ rồi múc cho heo. Nấu giúp rau chín mềm, heo ăn được nhiều hơn, dễ tiêu hơn. Một số loại như sắn tươi, khoai môn, đậu tương phải nấu chín để bớt chất gây hại.
Ngày nay, nấu còn có thêm một lý do rất quan trọng: diệt mầm bệnh. Virus dịch tả heo châu Phi có thể tồn tại trong thịt heo sống, thịt đông lạnh, đồ ăn thừa có thịt heo. Cho heo ăn thức ăn thừa từ quán ăn, từ đám cưới đám giỗ mà không nấu kỹ là một đường lây bệnh rất nguy hiểm. Nhiều nơi thú y khuyến cáo không dùng thức ăn thừa từ bên ngoài, nên hỏi quy định ở địa phương.
Thức ăn tự trồng như rau lang, chuối, bèo không có chuyện đó, nhưng vẫn nên rửa sạch, băm nhỏ. Thân chuối là thức ăn quen thuộc, băm nhỏ, có thể ủ chua cùng cám, muối và dùng dần vài ngày, đó là cách ủ chua các bà hay làm để đỡ công nấu mỗi ngày.
Nói thẳng về cái khó: thức ăn tận dụng thì heo lớn chậm hơn cám công nghiệp nhiều, thịt chắc, thơm nhưng nuôi lâu ngày. Nhà nuôi vài con cho gia đình thì chấp nhận được, nuôi để bán thì phải tính kỹ. Bài này không bàn chuyện lãi lỗ.
Những nguồn thức ăn tận dụng quen thuộc
Cám gạo, tấm. Nguồn tinh bột và chất béo, dễ kiếm nếu nhà có xay xát. Cám để lâu dễ ôi, mốc.
Ngô, sắn khô. Xay hoặc nấu chín. Sắn tươi phải bóc vỏ, ngâm, nấu kỹ vì có chất gây ngộ độc.
Rau lang. Trồng quanh vườn, cắt dây liên tục. Heo rất thích.
Thân chuối. Băm nhỏ, nấu hoặc ủ chua. Nhiều nước, ít chất, phải trộn với cám.
Bèo tây, bèo cái, bèo tấm. Vớt ở ao sạch, rửa, băm nhỏ nấu. Không vớt bèo ở mương thải.
Rau thừa, vỏ bí, vỏ dưa. Thức ăn xanh tận dụng từ bếp, rửa sạch và nấu.
Đậu tương, bã đậu. Nguồn đạm tốt. Đậu tương sống phải nấu chín. Bã đậu phụ dùng tươi, không để chua hỏng.
Cá vụn, tôm tép. Đạm động vật, nấu chín kỹ.
Bã rượu. Một số vùng dùng, nhưng cho ăn quá nhiều heo dễ bị rối loạn tiêu hoá. Dùng vừa phải.
Không cho ăn thức ăn mốc. Ngô, lạc, cám mốc có thể chứa độc tố gây hại gan heo.
Nước uống sạch, đủ. Heo cần nhiều nước, nhất là mùa nóng. Máng nước phải luôn đầy và sạch.
Chuồng heo gia đình: khô, sạch, không hôi
Nền chuồng cao, có độ dốc về rãnh thoát. Nước tiểu và nước rửa chảy ra rãnh, nền khô nhanh.
Chia chỗ ăn, chỗ nằm, chỗ phóng uế. Heo là con vật sạch sẽ nếu có đủ chỗ, sẽ tự đi vệ sinh một góc.
Mái che mưa nắng, tránh gió lùa. Mùa đông che bạt, mùa hè thoáng mát. Heo sợ nóng.
Dọn phân hằng ngày. Phân đem ra hố ủ, không để tồn trong chuồng.
Không xả nước thải chuồng ra ao, mương chung. Gây ô nhiễm và tranh chấp với hàng xóm. Dẫn vào hố lắng hoặc bể biogas nếu có.
Tắm heo mùa nóng nhưng đừng tắm mùa lạnh. Mùa hè tắm mát giúp heo ăn khoẻ. Mùa đông giữ khô là chính.
Khử trùng chuồng định kỳ bằng vôi. Quét vôi nền và tường, rắc vôi lối ra vào.
Hố vôi ở cửa chuồng. Người vào chuồng nhúng dép qua vôi hoặc thay dép riêng.
Hạn chế người lạ vào chuồng. Lái buôn heo, người đi thiến heo là những người đi qua nhiều chuồng, có thể mang mầm bệnh.
Chuồng xa nhà ở và giếng nước. Tránh mùi và tránh nước thấm vào giếng.
Diệt chuột, ruồi. Giữ thức ăn trong thùng kín, dọn thức ăn rơi vãi.
Phòng dịch: điều không được bỏ qua
Heo nuôi ở nhà nên được tiêm phòng các bệnh dịch chính theo lịch của cán bộ thú y xã. Mỗi vùng có thể khác nhau về loại vắc xin và thời điểm, nên hỏi thẳng thú y, đừng nghe truyền miệng. Với dịch tả heo châu Phi, hỏi thú y về tình hình dịch ở địa phương và các biện pháp đang được khuyến cáo.
Khi heo bỏ ăn, sốt, da đỏ tím ở tai, bụng, bốn chân, nằm chồng lên nhau, hoặc chết đột ngột, phải báo ngay cho thú y. Không tự tiêm kháng sinh, không bán chạy heo ốm, không giết mổ heo bệnh để ăn hay chia cho hàng xóm. Những việc làm vội ấy chính là cách dịch lan ra cả xóm.
Heo mới mua về phải có nguồn gốc rõ và được nhốt riêng theo dõi một thời gian. Không mua heo ở vùng đang có dịch, không mua heo giống trôi nổi giá rẻ bất thường.
Phân heo ủ hoai là phân bón quý cho vườn, nhưng phải ủ kỹ, có trát bùn hoặc che kín, đủ thời gian cho đống ủ nóng lên. Không bón phân heo tươi cho rau ăn sống.
Chọn heo con giống để nuôi ở nhà
Mua từ nơi rõ nguồn. Trại hoặc nhà quen có heo nái, đã tiêm phòng. Hỏi xin thông tin tiêm phòng của heo mẹ và heo con.
Heo con nhanh nhẹn, mắt sáng. Chạy nhảy, kêu to, tranh ăn là heo khoẻ.
Da hồng, lông mượt. Da tái, lông dựng xơ xác là dấu hiệu heo yếu hoặc đang bệnh.
Bụng không chướng, hậu môn sạch. Hậu môn bết phân là heo đang tiêu chảy.
Chân thẳng, đi vững. Heo đi khập khiễng, khuỳnh chân lớn lên khó.
Không mua heo ở vùng có dịch. Hỏi thú y hoặc chính quyền thôn xã về tình hình dịch trước khi mua.
Không mua heo rẻ bất thường. Heo bán tháo giá rẻ có thể là heo từ vùng dịch.
Giống hợp cách nuôi. Heo lai lớn nhanh cần ăn tốt, heo nội như heo Móng Cái, heo mán chịu kham khổ, thịt chắc nhưng lớn chậm.
Vận chuyển nhẹ nhàng. Lồng thoáng, tránh nắng, tránh gió lạnh.
Nhốt riêng khi mới về. Theo dõi một thời gian, cho ăn ít, tăng dần.
Tiêm phòng bổ sung theo thú y. Heo con mới về cần được thú y tư vấn lịch tiêm tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Nuôi heo bằng rau và cám có đủ chất không?
Chỉ rau và cám thì thường thiếu đạm, heo lớn chậm và gầy. Cần bổ sung đậu, cá, tép hoặc một phần thức ăn đậm đặc. Hỏi thêm cán bộ khuyến nông về cách phối trộn phù hợp với nguồn sẵn có.
Có cho heo ăn thức ăn thừa từ quán ăn được không?
Đây là nguồn dễ mang mầm bệnh, nhất là dịch tả heo châu Phi, nếu có thịt heo sống hoặc chưa chín. Nhiều nơi khuyến cáo không dùng. Nếu địa phương cho phép thì phải nấu sôi thật kỹ.
Ủ chua thân chuối cho heo ăn làm thế nào?
Thân chuối băm nhỏ, trộn với ít cám và muối, nén chặt trong thùng hoặc bao kín vài ngày là có mùi chua dịu. Thức ăn ủ bị thối, mốc, có mùi hôi thì bỏ.
Chuồng heo hôi quá phải làm sao?
Dọn phân hằng ngày, giữ nền khô, có rãnh thoát tốt. Nhiều nhà dùng đệm lót sinh học trộn trấu và men vi sinh. Nuôi quá đông trên diện tích nhỏ thì khó hết mùi.
Heo nái đẻ ở nhà cần chuẩn bị gì?
Chuồng đẻ sạch, khô, có chỗ úm heo con ấm, chắn để heo mẹ không đè con. Nên nhờ người có kinh nghiệm hoặc thú y hỗ trợ lần đầu.
