Nuôi vài con bò ở nhà cần chuồng cao ráo có mái, cỏ tươi cắt hoặc chăn thả, rơm khô dự trữ, nước sạch đủ uống, và tiêm phòng theo lịch của thú y. Mùa rét miền Bắc là lúc nguy hiểm nhất: phải che kín chuồng phía gió bấc, dự trữ rơm cỏ từ trước mùa đông, không thả bò ra đồng những ngày rét đậm, cho uống nước ấm và ăn thêm thức ăn tinh.
Con trâu con bò từng là đầu cơ nghiệp của nhà nông. Ngày nay máy cày đã thay sức kéo, nhưng nhiều nhà vẫn nuôi vài con bò tận dụng rơm, cỏ, phụ phẩm. Mỗi mùa rét lớn ở vùng núi phía Bắc, vẫn có tin trâu bò chết rét, phần lớn là những con thả rông trên núi hoặc thiếu ăn. Chuyện ấy tránh được nếu chuẩn bị từ sớm.
Chuồng và thức ăn hằng ngày
Chuồng nền cao, có độ dốc. Nước tiểu chảy về rãnh, nền không đọng nước, móng bò không bị thối.
Có máng ăn và máng uống riêng. Máng ăn cao vừa đầu bò, máng uống luôn đầy nước sạch.
Mái che mưa nắng. Bò chịu nắng kém hơn nhiều người nghĩ, mùa hè cần bóng mát.
Cỏ tươi là thức ăn chính. Cỏ tự nhiên bờ bãi hoặc cỏ trồng như cỏ voi, cỏ sả. Cắt về băm ngắn cho đỡ phí.
Rơm khô là nguồn dự trữ. Rơm phơi khô, đánh đống có che mưa, dùng quanh năm và đặc biệt mùa đông.
Phụ phẩm: ngọn mía, thân ngô, dây lạc. Tận dụng sau thu hoạch, phơi khô hoặc ủ để dành.
Thức ăn tinh: cám, ngô, sắn. Cho thêm khi bò làm việc, bò có chửa, bò đang nuôi con, hoặc mùa rét.
Muối và khoáng. Nhiều nhà treo một tảng đá liếm hoặc cho ít muối vào nước. Hỏi thú y về loại khoáng phù hợp.
Nước sạch, đủ. Bò uống nhiều nước. Thiếu nước bò ăn ít, gầy nhanh.
Dọn phân hằng ngày. Phân bò ủ với rơm là phân bón tốt nhất cho ruộng vườn.
Tắm chải cho bò mùa nóng. Giảm ve, rận. Mùa lạnh thì chỉ chải khô.
Ủ rơm cho bò: làm để dành thức ăn mùa khan
Rơm khô là thứ nhà nông nào cũng có, nhưng rơm khô cứng, nghèo chất, bò ăn không được nhiều. Ủ rơm là cách làm rơm mềm hơn, thơm hơn, bò ăn ngon hơn. Cách ủ phổ biến là ủ rơm với urê theo hướng dẫn của khuyến nông, hoặc ủ chua cỏ tươi, thân ngô non.
Cách làm chung: rơm hoặc cỏ được băm ngắn, xếp từng lớp vào hố ủ lót nylon, hoặc vào bao nylon dày, mỗi lớp nén thật chặt cho hết không khí, có rắc hoặc tưới phần phụ gia theo hướng dẫn, rồi phủ kín. Sau một thời gian mở ra dùng dần, lấy xong phải đậy kín lại.
Về lượng phụ gia như urê, muối, rỉ mật, nên theo đúng hướng dẫn của cán bộ khuyến nông hoặc tài liệu khuyến nông địa phương, vì dùng sai lượng urê có thể gây ngộ độc cho bò. Đây không phải chỗ để ước lượng bằng tay.
Rơm ủ tốt có màu vàng, mùi thơm dịu. Rơm ủ bị mốc đen, mốc xanh, có mùi thối thì bỏ, không cho bò ăn. Bò chưa quen thì cho ăn ít, trộn với rơm khô, tăng dần.
Giữ bò qua rét đậm, rét hại ở miền Bắc
Chuẩn bị bắt đầu từ mùa thu. Thu gom rơm, cỏ khô, phụ phẩm, dự trữ đủ cho những tuần rét không chăn thả được. Nhiều vụ bò chết rét thực chất là bò chết đói kết hợp với rét, vì ngoài đồng mùa đông không còn cỏ.
Chuồng phải che kín phía bắc và phía tây bằng bạt, cót, bao tải, chỉ để thoáng phía nam. Nền chuồng lót rơm khô dày, thay khi ướt. Những ngày rét nhất, có nơi đốt một đống lửa nhỏ ở góc chuồng để sưởi, nhưng phải có người trông, cách xa rơm và không để khói ngạt. Nhiều nhà may áo cho bê, bò gầy bằng bao tải.
Những ngày rét đậm rét hại, không thả bò ra đồng hay lên núi. Chỉ cho ra ngoài vào buổi trưa khi trời ấm lên, và lùa về sớm trước khi trời lạnh. Cho bò uống nước ấm, pha chút muối. Thức ăn tinh như cám, ngô, sắn cho thêm để bò có năng lượng chống rét.
Theo dõi bò hằng ngày. Bò run, lông dựng, bỏ ăn, nằm không dậy là dấu hiệu nguy hiểm, phải sưởi ấm và gọi thú y ngay. Bê non và bò già, bò gầy là những con dễ chết nhất, ưu tiên chăm những con này. Theo dõi thông báo của chính quyền địa phương về rét đậm rét hại và làm theo khuyến cáo.
Phòng bệnh cho bò
Tiêm phòng theo lịch thú y. Các bệnh như lở mồm long móng, tụ huyết trùng, viêm da nổi cục có vắc xin. Hỏi thú y xã về lịch cho vùng mình.
Không tự dùng kháng sinh. Bò ốm gọi thú y, không mua thuốc về tự tiêm.
Tẩy giun sán, trị ve theo hướng dẫn. Hỏi thú y về thời điểm và loại thuốc.
Cách ly bò mới mua. Nhốt riêng một thời gian, xem có khoẻ không.
Không chăn bò ở vùng đang có dịch. Hỏi thông tin dịch ở thôn xóm và xã lân cận.
Kiểm tra móng. Bò đứng chuồng ướt lâu dễ bị thối móng, khập khiễng.
Để ý bò chửa. Bò chửa cần ăn tốt hơn, không cho làm nặng, chuẩn bị chuồng sạch khi gần đẻ.
Bê con cần bú sữa đầu. Sữa đầu giúp bê có sức đề kháng. Để ý bê có bú được không trong những giờ đầu.
Tránh cho bò ăn cỏ ở ruộng vừa phun thuốc. Hỏi chủ ruộng, xem có cắm biển báo không.
Không cho ăn lá lạ, lá độc. Một số cây lá có thể gây ngộ độc. Người chăn quen vùng biết rõ cây nào tránh.
Bò chết phải báo thú y. Không mổ thịt bò chết không rõ nguyên nhân, có bệnh lây sang người.
Chăn thả bò: bãi, dây và giờ giấc
Chăn thả là cách nuôi bò quen thuộc ở nông thôn, bò tự ăn cỏ bờ bãi, người chỉ cần dắt ra và dắt về. Nhưng chăn thả mà không có chủ đích thì bò ăn lẫn cả lúa, rau nhà người, sinh chuyện xóm giềng.
Nhiều nhà buộc dây thừng vào cọc, cắm bò ở một khoảnh bãi, trưa dời cọc sang chỗ khác. Cách này giữ bò không đi lung tung và bãi cỏ được ăn đều. Dây phải đủ dài để bò ăn thoải mái nhưng không quấn vào cây, vào chân.
Tránh thả bò giữa trưa nắng gắt mùa hè, bò bị say nắng. Sáng sớm và chiều mát là giờ ăn tốt. Luôn có chỗ cho bò uống nước ở bãi, hoặc dắt bò về uống giữa buổi.
Cỏ non ướt sương sau mưa, cỏ ở ruộng đậu, ruộng lạc vừa thu có thể làm bò chướng bụng nếu ăn quá nhiều lúc đói. Người chăn lâu năm cho bò ăn chút rơm khô trước khi thả ra bãi cỏ non.
Câu hỏi thường gặp
Một con bò ăn bao nhiêu cỏ mỗi ngày?
Lượng ăn khác nhau theo cân nặng, giống và loại cỏ, nên khó đưa một con số chung. Cách nhìn thực tế là bò ăn hết và vẫn đòi thêm thì chưa đủ, còn thừa nhiều thì đã dư. Cán bộ khuyến nông có thể giúp tính nhu cầu cụ thể.
Có nên thả bò rông trên núi mùa đông?
Những ngày rét đậm, rét hại không nên thả rông vì bò dễ chết vì rét và đói. Nên nhốt chuồng, cho ăn rơm cỏ dự trữ và theo khuyến cáo của địa phương.
Trồng cỏ nuôi bò có khó không?
Cỏ voi, cỏ sả dễ trồng bằng hom hoặc khóm, cắt nhiều lứa. Cần bón phân chuồng và tưới mùa khô. Mùa đông miền Bắc cỏ ra chậm nên vẫn phải dự trữ rơm.
Bò bị chướng bụng phải làm sao?
Chướng bụng có thể nguy hiểm tính mạng, thường xảy ra khi bò ăn nhiều cỏ non ướt, lá đậu. Gọi thú y ngay, không tự chọc hay cho uống thuốc lạ.
Phân bò ủ để bón có tốt không?
Phân bò ủ với rơm lót chuồng là loại phân chuồng ôn hoà, ít làm cháy rễ, rất tốt cho ruộng lúa và vườn. Vẫn nên ủ hoai trước khi bón cho rau.
