Làm cỏ sục bùn là nhổ cỏ dại và khuấy lớp bùn mặt quanh gốc lúa bằng tay, chân hoặc bàn cào, thường làm hai lượt trong giai đoạn lúa đẻ nhánh: lượt đầu khi lúa đã bén rễ, lượt sau cách vài tuần. Làm đúng lúc thì vừa sạch cỏ, vừa giúp rễ lúa thở và đẻ nhánh khoẻ.
Thuốc diệt cỏ đã làm công việc này nhàn đi nhiều, nhưng với ruộng nhà cấy cho mình ăn, ruộng cạnh ao cá, hay với người muốn hạn chế hoá chất, làm cỏ tay vẫn là cách chủ động. Đây cũng là việc đồng áng mà các cụ nói làm một lần được hai: sạch cỏ và tốt lúa.
Vì sao ông bà vừa làm cỏ vừa sục bùn?
Cỏ dại mọc cùng lúc với lúa và tranh ánh sáng, tranh phân, tranh nước. Cỏ non dễ nhổ, cỏ già rễ bám chắc, nhổ lên kéo theo cả rễ lúa. Vì thế lượt làm cỏ đầu tiên phải sớm, khi cỏ mới lún phún.
Sục bùn là khuấy lớp bùn mặt quanh gốc lúa. Lớp bùn ấy sau vài tuần ngập nước thường đóng váng, thiếu không khí, có mùi. Khuấy nó lên thì khí độc thoát ra, không khí và nước mới lọt xuống, rễ lúa được đứt nhẹ ở lớp mặt và mọc rễ mới nhiều hơn. Người làm lâu năm thấy rõ: ruộng được sục bùn, lúa xanh lại và đẻ thêm nhánh sau vài ngày.
Cỏ nhổ lên không vứt đi mà dúi sâu xuống bùn. Cỏ thối rữa trong bùn thành phân cho chính cây lúa. Đó là một vòng khép kín nhỏ nhưng khéo.
Việc này cần người, cần thời gian, và ai đã lội ruộng làm cỏ giữa nắng hè đều biết cái mệt của nó. Nói thẳng: làm tay trên diện tích lớn là rất nặng nhọc. Nó hợp nhất với ruộng nhà vài sào, và với người chủ động cấy thẳng hàng từ đầu để đi lại dễ.
Các bước làm cỏ sục bùn một lượt
Để nước nông trước khi làm. Nước nông thì nhìn thấy cỏ, bùn mềm dễ khuấy. Nước sâu làm mò mẫm, dễ bỏ sót.
Đi dọc theo hàng lúa, không đi chéo. Đi theo hàng thì không dẫm vào khóm lúa. Ruộng cấy thẳng hàng làm nhanh hơn hẳn.
Nhổ cỏ tận gốc, nhất là cỏ lồng vực. Cỏ lồng vực lúc non trông rất giống lúa. Cách phân biệt của các cụ: cỏ không có tai lá và thìa lìa ở chỗ bẹ ôm thân, lá mềm và nhạt màu hơn.
Dúi cỏ sâu xuống bùn giữa các hàng. Dúi sâu để cỏ không bén rễ lại. Cỏ để nổi trên mặt gặp mưa là sống lại.
Dùng tay vuốt, khuấy bùn quanh gốc lúa. Khuấy xung quanh chứ không nhổ bật gốc lúa. Khuấy vừa phải, lớp mặt vài đốt ngón tay.
Ở nhiều vùng, người ta dùng chân sục bùn. Đứng giữa hai hàng, dùng bàn chân đạp nhẹ cho bùn lên. Cách này nhanh nhưng phải cẩn thận không dẫm gốc.
Bàn cào gỗ có răng dùng cho ruộng rộng. Kéo bàn cào giữa các hàng lúa để vừa cào cỏ vừa đảo bùn. Chỉ dùng được khi cấy thẳng hàng.
Nhặt cỏ lớn ra khỏi ruộng. Cỏ đã có hạt thì đem ra bờ, phơi khô, không vùi xuống. Vùi cỏ có hạt là gieo cỏ cho vụ sau.
Làm lượt hai sau lượt đầu vài tuần. Lượt hai kết hợp nhổ cỏ sót, sục bùn nhẹ và bón thúc nếu cần.
Dừng sục bùn khi lúa sắp làm đòng. Lúc này rễ lúa đã chăng kín mặt ruộng, sục là đứt rễ, hại hơn là lợi.
Rửa tay chân sạch sau khi làm. Người lội ruộng lâu dễ bị nứt da, nấm kẽ. Có vết thương hở thì nên che kín và tránh lội bùn bẩn.
Ruộng nhiều cỏ quá thì phải làm sao?
Ruộng cỏ mọc dày đặc thường là hậu quả của mấy việc từ trước: làm đất không kỹ, bừa không phẳng nên có chỗ trũng chỗ gò, nước không đủ phủ mặt ruộng, hoặc giống thóc lẫn hạt cỏ. Chữa cháy thì phải làm cỏ tay dồn sức, nhưng muốn bớt cỏ về lâu dài thì phải sửa từ gốc.
Việc đầu tiên là làm đất. Ông bà ta cày ải, bừa kỹ nhiều lượt, cho nước vào ngâm để hạt cỏ nảy mầm, rồi bừa lượt cuối vùi chúng xuống. Đó là cách diệt cỏ trước khi cấy, không tốn thuốc.
Thứ hai là mặt ruộng phẳng. Chỗ gò cao, nước không phủ tới, là chỗ cỏ mọc đầu tiên. Nước phủ đều mặt ruộng chính là tấm chăn đè cỏ.
Thứ ba là giống sạch. Đãi thóc giống kỹ, không lấy giống từ ruộng nhiều cỏ lồng vực. Ruộng nào có cỏ lồng vực trổ bông thì phải nhổ bỏ trước khi hạt rụng, nếu không năm sau cỏ còn nhiều hơn. Nếu cân nhắc dùng thuốc diệt cỏ, hãy hỏi cán bộ khuyến nông, đọc kỹ nhãn, mang bảo hộ và giữ nước ruộng không chảy ra ao cá.
Những điều người mới làm cỏ hay làm sai
Làm cỏ quá muộn. Cỏ già rễ đan vào rễ lúa, nhổ cỏ là nhổ luôn lúa. Lượt đầu nên làm sớm.
Nhổ nhầm lúa vì tưởng là cỏ. Tập nhận mặt cỏ lồng vực, cỏ đuôi phượng từ lúc còn non. Không chắc thì hỏi người đi cùng.
Vứt cỏ nổi trên mặt nước. Cỏ sống lại và bén rễ. Phải dúi sâu hẳn vào bùn.
Sục bùn quá mạnh làm đứt nhiều rễ. Chỉ khuấy lớp mặt. Lúa bị sục mạnh sẽ đứng yên vài ngày mới hồi.
Để ruộng khô rồi mới làm cỏ. Bùn cứng, cỏ nhổ khó, lại dễ đứt. Nước nông là trạng thái tốt nhất.
Dẫm lên khóm lúa khi đi. Đi giữa hàng, chân đặt vào khoảng trống. Ruộng cấy không thẳng hàng thì càng phải chú ý.
Bỏ quên góc ruộng và chân bờ. Cỏ ở bờ và góc là nơi hạt cỏ tràn vào ruộng. Phát bờ sạch sẽ cũng là làm cỏ.
Làm cỏ lúc lúa đang ra hoa. Đi lại, sục bùn lúc lúa trổ làm rụng phấn, hạt lép. Việc làm cỏ phải xong trước đó.
Không kết hợp bón thúc. Sau lượt sục bùn là lúc rễ mới mọc, bón thúc lúc này lúa ăn phân tốt nhất.
Làm liền một mạch dưới nắng gắt. Làm sáng sớm và chiều mát, mang nón, uống đủ nước. Say nắng giữa đồng là chuyện có thật.
Tin rằng làm tay thì không cần làm đất kỹ. Làm tay chỉ gánh được khi cỏ vừa phải. Làm đất kỹ từ đầu mới là gốc.
Cỏ nhổ ra dùng vào việc gì?
Cỏ non nhổ lên từ ruộng lúa, nếu không vùi lại bùn, có thể đem về làm thức ăn cho cá trắm cỏ, cho bò, cho ngan ngỗng. Cỏ ruộng mềm, nhiều nước, cá trắm rất thích. Đó là một vòng quen thuộc của nhà nông có ao: ruộng cho cỏ, cỏ nuôi cá.
Chỉ lấy cỏ ở ruộng không phun thuốc, hoặc đã qua đủ thời gian cách ly ghi trên nhãn thuốc. Cỏ dính thuốc đem cho cá ăn có thể làm chết cả ao. Nếu không chắc ruộng bên cạnh có phun hay không, đừng lấy cỏ ở mép bờ giáp ruộng người.
Cỏ già, cỏ đã có hạt thì không cho vào ao hay vùi lại ruộng, mà đem phơi khô rồi ủ chung với phân chuồng. Đống ủ nóng lên đủ lâu sẽ làm hạt cỏ mất sức nảy. Vứt cỏ có hạt ra bờ ruộng là gieo cỏ cho chính mình vụ sau.
Cỏ bờ phát xuống có thể phơi làm lót chuồng, hoặc để thành lớp phủ gốc cho cây ăn trái. Không có gì trong ruộng là rác nếu biết dùng, đó là cách nghĩ của ông bà mình.
Câu hỏi thường gặp
Cỏ lồng vực và cây lúa non khác nhau thế nào?
Chỗ lá nối với bẹ, cây lúa có tai lá nhỏ và thìa lìa, còn cỏ lồng vực không có hai thứ đó. Lá cỏ thường mềm hơn và có màu xanh nhạt hơn, gốc cỏ có khi hơi tím.
Sục bùn có làm lúa chậm lớn không?
Ngay sau sục, lúa có thể đứng lại vài ngày vì đứt một ít rễ mặt. Sau đó rễ mới mọc ra nhiều hơn, cây xanh lại và đẻ khoẻ. Nếu sục quá mạnh hoặc quá muộn thì mới có hại.
Thả vịt vào ruộng lúa có thay được làm cỏ không?
Vịt ăn cỏ non, côn trùng và sục bùn nhờ bơi lội, nhiều nơi đã làm cách này. Nhưng phải thả đúng giai đoạn khi lúa đã cứng cây và rút vịt ra trước khi lúa trổ để vịt không ăn bông. Vịt giúp giảm cỏ chứ khó thay hoàn toàn việc nhổ tay.
Ruộng cấy hay ruộng sạ nhiều cỏ hơn?
Ruộng sạ thường khó làm cỏ tay hơn vì lúa mọc không theo hàng, và cỏ nảy cùng lúc với lúa. Ruộng cấy có lợi thế là mạ đã lớn trước cỏ và có hàng để đi lại.
Làm cỏ lúa bao nhiêu lượt là đủ?
Thường hai lượt trong giai đoạn đẻ nhánh là đủ với ruộng làm đất kỹ. Ruộng nhiều cỏ có thể cần thêm một lượt nhặt cỏ sót, nhưng nên dừng trước khi lúa làm đòng.
