Nước ruộng lúa nên nông chứ không cần sâu: láng mặt bùn sau khi cấy, vài phân khi lúa đẻ nhánh, rút cạn phơi ruộng ít hôm khi khóm lúa đã đủ số nhánh, rồi cho nước vào lại trước lúc lúa làm đòng, giữ đến khi hạt chắc và tháo cạn trước gặt. Hai giai đoạn không được để ruộng khô là lúc làm đòng và lúc trổ bông.
Nhiều người mới làm tưởng nước càng sâu lúa càng tốt, cứ thế giữ ruộng ngập suốt vụ. Kết quả là lúa đẻ nhánh chậm, gốc yếu, cuối vụ đổ rạp. Ngược lại, có người nghe nói phơi ruộng tốt thì phơi cả tuần đến nứt chân chim sâu, rễ đứt, lúa vàng cả loạt.
Nước là thứ người trồng lúa điều khiển được bằng tay mỗi ngày, chỉ bằng cái cuốc và mấy nắm đất đắp bờ. Hiểu lúa cần nước lúc nào thì một cái lỗ bờ mở đúng lúc có giá trị hơn một bao phân.
Vì sao ruộng lúa không cần ngập sâu?
Lúa là cây chịu được nước, chứ không phải cây cần ngập sâu. Nước trong ruộng có ba việc: giữ ấm và giữ ẩm cho rễ, đè cỏ dại không cho mọc, và hoà tan chất dinh dưỡng. Ba việc đó chỉ cần một lớp nước nông là làm được.
Nước sâu thì gốc lúa luôn lạnh và thiếu không khí. Mắt đẻ nhánh nằm dưới nước sâu sẽ lười đẻ, cây vươn lóng cao lên để ngoi lên mặt nước, thân mềm và yếu. Đến lúc trổ bông, gặp một trận gió to là đổ rạp.
Ruộng ngập sâu liên tục còn làm đất bị "chua" theo cách nói của các cụ: đất yếm khí, bốc mùi hôi, rễ lúa đen chứ không trắng. Nhổ một khóm lúa lên xem rễ là cách nhanh nhất để biết ruộng đang thở được hay không: rễ trắng, nhiều lông hút là tốt, rễ đen, thối là ruộng đang ngạt.
Nhà nông xưa không có máy bơm, nước quý, nên giữ nước nông vừa đủ là kinh nghiệm của cả một nền trồng lúa. Người ta gọi đó là tiết kiệm nước, nhưng thật ra đó cũng là cách giúp lúa khoẻ.
Mực nước theo từng giai đoạn của cây lúa
Lúc cấy: nước láng mặt bùn. Đủ để mạ đứng và người cấy nhìn thấy chỗ cắm, không dìm lá mạ.
Sau cấy, lúc hồi xanh: nước nông giữ ấm. Nước nông giúp mạ bén rễ nhanh. Gặp nắng nóng gay gắt có thể nâng lên một chút để che gốc.
Lúc đẻ nhánh: nước nông, có thể để ruộng ướt. Đây là giai đoạn cần ánh sáng và hơi ấm chiếu xuống gốc nhất. Nước sâu là lúa đẻ ít.
Khi đủ số nhánh: rút nước phơi ruộng. Nhánh mọc thêm sau thời điểm này thường không kịp có bông, chỉ ăn chung dinh dưỡng. Phơi ruộng là cách hãm những nhánh thừa này.
Trước làm đòng: cho nước trở lại. Lúa làm đòng cần nhiều nước và chất ăn. Ruộng khô lúc này là bông ngắn, ít hạt.
Lúc trổ bông: giữ nước đều, không để khô. Thiếu nước lúc trổ là hạt lép nhiều. Đây là lúc hạn đáng sợ nhất trong cả vụ.
Lúc ngậm sữa, vào chắc: nước nông. Hạt đang tích tinh bột cần nước nhưng không cần sâu.
Trước gặt: tháo cạn. Tháo nước trước gặt khoảng một đến hai tuần tùy chân ruộng, để lúa chín đều và đất cứng cho người gặt đi lại.
Ruộng trũng thì phải có rãnh thoát. Ruộng không rút được nước thì không phơi được, cần đào rãnh quanh chân ruộng.
Ruộng cao thì phải giữ bờ kín. Bờ bị cua, chuột đục thì nước rò mất hết. Đi thăm bờ mỗi sáng và đắp kịp chỗ rò.
Không tháo nước khi vừa bón phân. Bón xong mà tháo nước là phân trôi theo ra mương. Bón lúc ruộng ít nước, rồi giữ nước lại vài ngày.
Phơi ruộng: làm thế nào và bao lâu thì đủ?
Khi đếm thấy mỗi khóm lúa đã có đủ số nhánh mong muốn, thường là khi lúa đã xanh dày kín mặt ruộng, người ta tháo nước cho cạn và để ruộng khô dần. Không phải phơi đến khi đất nứt toác, mà đến khi mặt ruộng se lại, bước chân xuống chỉ lún nhẹ, có những vết nứt chân chim nhỏ.
Thời gian phơi tùy đất và tùy trời. Đất thịt giữ nước lâu thì cần nhiều ngày hơn, đất cát pha khô nhanh thì chỉ vài hôm. Trời nắng khô ráo thì nhanh, trời mưa phùn thì chậm. Cách xem của các cụ là nhìn lá lúa: lá chuyển sang màu xanh nhạt hơn, đứng thẳng lên, là đã đạt. Lá bắt đầu cuốn lại buổi trưa là phải cho nước vào ngay.
Phơi ruộng có ba cái lợi. Rễ lúa bị thiếu nước sẽ ăn sâu xuống để tìm, gốc chắc hơn, cuối vụ ít đổ. Đất được thở, khí độc tích trong bùn thoát ra. Và những nhánh non vừa mọc bị hãm lại, không ăn tranh chất của nhánh chính.
Có nơi không phơi được vì ruộng trũng, ruộng lầy thụt, hoặc đang mùa mưa. Khi đó chỉ cần rút nước nông tối đa và giữ ruộng ẩm cũng đã có ích. Ở vùng nhiễm phèn, phơi quá khô có thể làm phèn bốc lên, nên người ta phơi nhẹ, hỏi kinh nghiệm hàng xóm cùng cánh đồng trước.
Những lỗi về nước hay làm hỏng vụ lúa
Giữ ruộng ngập sâu suốt vụ. Lúa đẻ ít, thân mềm, rễ đen. Sửa bằng cách hạ mực nước ngay khi thấy lúa vươn cao mà không đẻ.
Phơi ruộng quá tay, đất nứt toác. Rễ bị đứt, lúa vàng. Cho nước vào từ từ, không dội ngập ngay một lúc.
Phơi ruộng khi lúa đã làm đòng. Đây là lỗi nặng nhất, làm bông ngắn và ít hạt. Phơi phải xong trước lúc làm đòng.
Để ruộng khô lúc trổ bông vì mương cạn. Nếu biết trước kênh sẽ cạn thì chủ động giữ nước sớm, đắp bờ cao hơn từ trước.
Tháo nước quá sớm trước gặt. Hạt chưa chắc hết, gạo bạc bụng. Tháo muộn quá thì ruộng lầy, gặt khó.
Mở bờ tháo nước của ruộng mình sang ruộng người. Tranh cãi nước là chuyện muôn đời ở làng. Thoả thuận lịch lấy nước và tháo nước với ruộng bên cạnh.
Không để ý đến cua, lươn, chuột đục bờ. Một lỗ bờ qua đêm có thể làm cạn cả thửa. Đi thăm bờ mỗi sáng sớm.
Đắp bờ bằng đất lẫn cỏ rác. Bờ lẫn rác mau lún, dễ rò. Đắp bằng đất bùn nhuyễn, dậm chặt.
Để nước chảy xiết qua ruộng. Nước chảy mang theo phân và làm lạnh gốc lúa. Lối nước vào nên có chỗ cho nước lắng và ấm trước.
Dùng nước nhiễm mặn, nhiễm phèn không kiểm tra. Vùng ven biển, vùng phèn phải hỏi lịch lấy nước của địa phương, tránh lấy lúc triều mặn lên.
Bỏ bê ruộng sau khi phun thuốc. Nếu có dùng thuốc bảo vệ thực vật, làm theo nhãn và không tháo nước ruộng ra ao cá, mương sinh hoạt trong thời gian nhãn khuyến cáo.
Chia nước với hàng xóm cùng cánh đồng
Ruộng lúa không đứng một mình. Nước chảy từ thửa trên xuống thửa dưới, từ kênh chung vào mương nhánh, nên việc giữ nước của nhà này liên quan đến ruộng của nhà bên. Làng xưa có lệ về nước: ai lấy nước trước, ai tháo nước qua ruộng ai, ai lo đắp đoạn bờ chung. Nhiều tranh chấp ở quê bắt đầu từ một cái lỗ bờ.
Khi định phơi ruộng, nên báo trước với nhà có thửa liền kề, nhất là thửa phía dưới. Nước mình tháo ra có thể làm ngập ruộng họ đang cần khô, hoặc ngược lại mình phơi mà ruộng trên cứ rò nước xuống. Thoả thuận trước thì đỡ đụng chạm.
Ở những nơi có tổ thuỷ nông hoặc hợp tác xã điều nước, lịch bơm nước và lịch mở cống thường được thông báo cho cả cánh đồng. Nắm lịch này để tính việc phơi ruộng và bón phân cho khớp, vì phơi ruộng ngay trước đợt không có nước bơm là tự làm khó mình.
Bờ chung giữa hai thửa là việc của cả hai nhà. Đầu vụ cùng nhau đắp lại, đóng cọc chỗ hay lở, lấp hang chuột, hang cua. Một buổi làm chung đầu vụ tiết kiệm được rất nhiều lần chạy ra đồng lúc nửa đêm vì bờ vỡ.
Câu hỏi thường gặp
Tưới ướt khô xen kẽ có phải là phơi ruộng không?
Gần giống nhưng không hẳn. Ướt khô xen kẽ là để nước rút tự nhiên rồi cho vào lại nhiều lần trong vụ, còn phơi ruộng là một đợt rút nước có chủ đích khi lúa đủ nhánh. Cả hai đều dựa trên cùng một ý: lúa không cần ngập sâu liên tục.
Ruộng lúa không phơi được thì có sao không?
Không phơi được vẫn trồng được lúa, nhưng nên giữ mực nước nông và cấy thưa hơn để lúa thoáng gốc. Chân ruộng trũng lâu năm có thể đào rãnh thoát nước quanh bờ để lần sau phơi được.
Lúa bị cuốn lá buổi trưa có phải thiếu nước?
Thường là dấu hiệu thiếu nước, nhất là khi ruộng đang phơi hoặc gặp nắng nóng. Cuốn lá cũng có thể do sâu cuốn lá, nên mở lá ra xem có sâu hay không trước khi kết luận.
Nước ruộng có màu đỏ gạch, váng dầu là gì?
Váng óng ánh và nước màu gỉ sắt thường gặp ở ruộng phèn hoặc ruộng ngập lâu thiếu khí. Nên thay nước, phơi nhẹ và hỏi cán bộ khuyến nông xã để có hướng xử lý đất phù hợp.
Mưa to ngay sau khi phơi ruộng thì làm sao?
Mở bờ cho nước thoát bớt, giữ mực nước nông. Mưa ngắn thì không ảnh hưởng mấy, chỉ cần tránh để ruộng ngập sâu trở lại lâu ngày.
