Trước mùa bão lũ, nhà nông miền Trung làm mấy việc chính: thu hoạch sớm những gì đã có thể thu, tỉa bớt tán cây ăn trái và chống cọc cho cây non, chằng chống mái nhà, mái chuồng, kê cao hoặc đưa lên gác thóc gạo, hạt giống, phân bón, chuẩn bị chỗ cao hoặc nơi gửi gia súc, và theo dõi thông báo của chính quyền địa phương để sơ tán kịp khi cần.
Người miền Trung sống chung với bão lũ qua bao đời. Nhà có gác lửng, sân có cây cột buộc thuyền, người già nhìn trời, nhìn nước sông mà biết lũ về. Những kinh nghiệm ấy vẫn quý, nhưng lũ những năm gần đây có khi dồn dập, lên nhanh hơn. Chuẩn bị trước bao giờ cũng hơn chạy trong đêm.
Lịch mùa vụ miền Trung được xếp để né lũ
Ở nhiều tỉnh miền Trung, mùa mưa lũ chính rơi vào khoảng cuối năm dương lịch. Vì thế lịch mùa vụ được xếp sao cho vụ lúa chính gặt xong trước khi lũ về, và vụ sau gieo khi nước đã rút. Người làm ruộng ở đây gọi là "chạy lũ".
Những năm lũ sớm, lũ trái mùa, lúa chưa chín đã ngập, người ta phải gặt non để vớt vát. Kinh nghiệm cho thấy nên theo lịch thời vụ khuyến cáo của địa phương, chọn giống ngắn ngày phù hợp, và không kéo dài vụ.
Vườn rau cũng vậy: nhiều nhà thu gọn vườn trước mùa lũ, chỉ để lại rau lâu năm ở chỗ cao. Gieo ươm lại sau khi nước rút, đất phù sa mới bồi thường rất tốt cho rau.
Lũ không chỉ mang tai hoạ mà còn mang phù sa. Ở những vùng bãi ven sông, đất được bồi mỗi năm, vụ sau lũ thường tốt. Đó là lý do người xưa vẫn bám bãi sông dù biết lũ.
Việc làm cho vườn và cây trồng
Thu hoạch sớm rau màu, quả đã già. Bí, bầu, chuối gần già nên chặt trước, để chín trong nhà.
Tỉa bớt tán cây ăn trái. Tán thưa bớt cản gió, ít bị gãy đổ.
Chặt cành khô, cành sâu gần nhà. Cành gãy rơi lên mái nhà, chuồng trại rất nguy hiểm.
Chống cọc cho cây non, chuối có buồng. Cọc chống xiên, buộc chắc.
Chặt bớt cây quá cao sát nhà. Cây đổ vào nhà có thể gây thương vong.
Khơi rãnh thoát nước quanh vườn. Nước rút nhanh sau mưa, cây đỡ úng.
Thu dọn giàn, cột tre. Giàn đổ sập kéo theo cây, lại thành vật trôi nguy hiểm.
Vun cao gốc cây ăn trái. Giúp rễ bớt ngập khi nước lên.
Để dành một ít cây giống. Ươm trên kệ cao để trồng lại sau lũ.
Cất gọn phân bón, thuốc bảo vệ thực vật. Để trên cao, bọc kín. Thuốc bị nước lũ cuốn đi làm ô nhiễm nguồn nước.
Ghi lại mức nước lũ các năm. Đánh dấu trên cột nhà để biết chỗ nào an toàn.
Việc làm cho chuồng trại, kho thóc, hạt giống
Chằng chống mái chuồng. Dây thép, dây thừng buộc mái xuống cọc, đè bao cát lên mái tôn.
Chuẩn bị chỗ cao cho gia súc. Gò đất cao, nhà người quen ở vùng cao, khu tập trung của địa phương.
Đưa gia súc đi sớm. Đừng đợi nước lên mới lùa trâu bò, lúc đó rất nguy hiểm.
Làm sàn hoặc giàn cao cho gà vịt. Nhiều nhà làm lồng gà treo cao, giàn cho gà đậu khi nước lên.
Dự trữ thức ăn cho gia súc. Rơm, cỏ khô, cám để trên cao, đủ cho những ngày bị cô lập.
Kê cao hoặc đưa thóc gạo lên gác. Thóc ngâm nước lũ là mất. Bao thóc bọc nylon thêm một lớp.
Hạt giống cất riêng trong lọ kín trên gác. Giống mất thì sau lũ không có gì gieo.
Tiêm phòng gia súc trước mùa lũ. Sau lũ dịch bệnh dễ bùng phát. Theo lịch thú y.
Buộc chắc thuyền, bè. Nhà nào có thuyền thì chuẩn bị sẵn, kiểm tra.
Dự trữ nước sạch, lương khô, đèn. Cho cả người trong những ngày bị chia cắt.
Lưu số điện thoại của thôn, xã. Để gọi cứu hộ, nhận thông báo sơ tán.
Khi nước đã rút: phục hồi vườn và chuồng
Việc đầu tiên là an toàn: kiểm tra nhà, dây điện, cây nghiêng sắp đổ trước khi dọn dẹp. Không lội vào nước lũ còn chảy xiết, không chạm vào dây điện đứt.
Chuồng trại dọn bùn, rửa sạch, rắc vôi khử trùng, phơi khô rồi mới đưa gia súc về. Xác gia súc chết phải chôn đúng cách theo hướng dẫn thú y, không vứt xuống sông. Theo dõi gia súc vì sau lũ dễ có dịch bệnh.
Vườn thì khơi rãnh cho nước rút hết, không cuốc xới khi đất còn nhão. Cây ăn trái bị ngập lâu có thể vàng lá, rụng lá, đừng vội bón nhiều phân. Chờ cây ra rễ mới, lá mới rồi bón nhẹ phân chuồng hoai.
Đất phù sa mới bồi là cơ hội trồng rau ngắn ngày. Nhiều nhà gieo ngay rau cải, rau muống cạn, rau dền khi đất đã se để có rau ăn sớm. Giống đã cất trên gác bây giờ mới thấy quý.
Kinh nghiệm nhìn lũ của người già và giới hạn của nó
Người già ven sông thường nhìn màu nước, tốc độ nước lên, rác trôi trên sông để đoán lũ lớn hay nhỏ. Nước đục ngầu, lên nhanh, cuốn nhiều cây rừng là lũ từ thượng nguồn về mạnh.
Kiến bò lên cao, rắn chuột tìm chỗ cao, gà vịt đậu trên cây cũng là dấu hiệu mà nhiều người để ý.
Những kinh nghiệm này giúp chuẩn bị trong vài giờ. Nhưng lũ những năm gần đây nhiều khi lên nhanh và cao hơn những gì người già từng thấy. Tin vào kinh nghiệm "năm ấy nước chỉ tới đây" rồi không sơ tán đã từng dẫn đến những thương vong đáng tiếc.
Vì vậy khi chính quyền địa phương yêu cầu sơ tán, hãy đi. Tài sản có thể làm lại, người thì không. Kinh nghiệm dân gian là để chuẩn bị sớm hơn, không phải để ở lại lâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Cây ăn trái ngập lũ bao lâu thì chết?
Tuỳ loại cây và thời gian ngập. Một số cây chịu ngập ngắn, nhiều cây ăn trái như sầu riêng, đu đủ rất nhạy với úng rễ. Sau lũ theo dõi lá, nếu lá héo và rụng nhiều, rễ đen thối thì cây khó hồi.
Thóc bị ngập nước lũ có dùng được không?
Thóc ngập nước lũ thường bị bẩn và dễ mốc, nảy mầm. Phơi khô ngay nếu có thể, nhưng thóc có mùi mốc, đổi màu thì không nên ăn. Thóc giống bị ngập hầu như mất sức nảy.
Có nên trồng rau ngay sau lũ?
Có thể gieo rau ngắn ngày khi đất đã se, không còn nhão. Rửa sạch rau kỹ khi ăn vì đất sau lũ có thể mang chất bẩn.
Gia súc sau lũ cần làm gì?
Cho ăn uống sạch, dọn chuồng khô ráo, theo dõi bệnh và báo thú y nếu có con ốm. Tiêm phòng bổ sung theo hướng dẫn nếu thú y khuyến cáo.
Nhà không có gác lửng thì cất thóc ở đâu?
Có thể làm kệ cao bằng gỗ, tre, treo bao thóc lên xà nhà, hoặc gửi nhà người thân ở vùng cao. Bọc kín bao bằng nylon để chống ẩm.
