Cấy lúa bằng tay đúng cách là cắm mạ nông, chỉ vừa ngập gốc trong bùn, mỗi khóm vài dảnh khoẻ, các khóm thẳng hàng cách đều nhau, và giữ ruộng nước nông vài ngày đầu để mạ bén rễ. Cấy sâu, cấy dày, cấy lúc ruộng ngập sâu là ba lỗi làm lúa chậm đẻ nhánh cả vụ.
Ở nhiều vùng, cấy máy và gieo sạ đã thay dần cấy tay. Nhưng với ruộng nhỏ, ruộng bậc thang, ruộng góc bờ máy không vào được, hay với người muốn làm vài sào lúa theo lối cũ cho nhà ăn, cấy tay vẫn là cách chắc nhất. Có người cấy một buổi đã đau lưng, có người cả đời làm vẫn nhanh như gió, khác nhau chủ yếu ở tư thế và nhịp tay.
Dưới đây là những điều các bà các mẹ đi cấy truyền cho nhau, kèm lý do vì sao, để ai làm lần đầu cũng tránh được mấy lỗi tốn công nhất.
Chuẩn bị ruộng và mạ trước hôm cấy
Ruộng phải bừa phẳng, bùn nhuyễn. Mặt ruộng phẳng thì giữ được nước nông đều. Chỗ gò mạ khô, chỗ trũng mạ ngập, ruộng không phẳng là ruộng lúa không đều.
Để bùn lắng một chút rồi mới cấy. Bùn vừa bừa xong quá lỏng, cắm mạ vào dễ bị đổ và nổi. Để lắng nửa ngày đến một ngày tùy loại đất là vừa tay.
Giữ mực nước ruộng thật nông lúc cấy. Nước chỉ láng mặt bùn giúp người cấy nhìn thấy chỗ cắm và mạ không bị dìm. Nước sâu thì tay phải cắm sâu theo, mạ lại chậm bén.
Nhổ mạ buổi sáng, cấy trong ngày. Mạ để qua đêm mất sức, lá héo. Nhổ đến đâu cấy đến đó là tốt nhất.
Bó mạ vừa nắm tay, cắt bớt ngọn nếu mạ quá dài. Cắt bớt ngọn lá già giúp mạ ít mất nước sau khi cấy và đỡ đổ. Không cắt vào phần bẹ.
Rải bó mạ khắp ruộng trước. Ném các bó mạ ra ruộng cách đều nhau để người cấy không phải lội đi lấy mạ, giữ được nhịp tay.
Căng dây hoặc dùng thước tre để làm hàng. Dây buộc hai cọc hai đầu bờ, có đánh dấu khoảng cách. Hàng thẳng thì sau này làm cỏ, sục bùn dễ, lúa thông thoáng.
Chọn ngày không gió to, không nắng gắt. Nắng gắt làm mạ vừa cấy bị héo lá, gió to làm mạ nghiêng đổ. Chiều mát và sáng sớm là giờ cấy của các cụ.
Bón lót trước khi bừa lần cuối. Phân chuồng hoai được vùi đều vào bùn từ lúc bừa, mạ cấy xuống có ngay chất ăn để bén rễ.
Dọn ốc, dọn cỏ trước. Nhặt ốc bươu vàng và vớt cỏ rác nổi. Mạ mới cấy là món ưa thích của ốc.
Chuẩn bị đồ bảo vệ tay chân. Ruộng có mảnh sành, vỏ ốc sắc. Người cấy lâu hay bị nứt kẽ tay, tổ đỉa, nên rửa sạch và lau khô chân tay sau buổi cấy.
Cắm mạ thế nào là "nông tay" và vì sao phải nông?
Tay cầm nắm mạ ở tay trái, tay phải tách lấy vài dảnh, ngón cái và ngón trỏ, ngón giữa kẹp phần gốc sát rễ, rồi cắm xuống bùn theo hướng hơi nghiêng. Gốc mạ vào bùn chỉ độ một đốt ngón tay là đủ. Rút tay lên nhẹ, không miết lại. Đó là cấy nông tay.
Lý do nằm ở chỗ lúa đẻ nhánh từ các mắt đốt ở gốc. Cấy nông thì mắt đẻ nằm gần mặt bùn, nơi có hơi ấm và không khí, nhánh con mọc ra sớm. Cấy sâu thì mắt đẻ bị vùi sâu trong bùn lạnh, cây phải mọc thêm một đoạn thân lên mới đẻ được, mất nhiều ngày. Người già nhìn một khóm lúa đẻ muộn là đoán được người cấy đã cắm sâu tay.
Cấy nông quá thì mạ nổi, nhất là khi ruộng có gió hay nước chảy. Vì thế mới cần bùn đã lắng và mực nước nông. Với mạ dài và ruộng bùn lỏng, cắm hơi sâu hơn một chút, còn mạ ngắn, bùn chắc thì cắm nông hẳn.
Tư thế cấy cũng quyết định sức bền. Người cấy giỏi đứng chân rộng bằng vai, gập ở hông chứ không gập lưng cong, đi lùi đều theo hàng. Cứ khoảng một hàng dài lại đứng thẳng lên vươn vai một chút. Người mới cố cấy liền một mạch để kịp người khác thì sang ngày thứ hai không đứng dậy nổi.
Mỗi khóm mấy dảnh và cấy thưa hay dày?
Mạ khoẻ, cứng cây thì cấy ít dảnh. Nhiều nơi cấy hai đến ba dảnh một khóm với mạ tốt. Ít dảnh thì mỗi dảnh có chỗ đẻ nhánh, ra bông to.
Mạ yếu, mạ già thì tăng dảnh. Mạ kém đẻ nhánh ít, phải bù bằng số dảnh cấy. Đó là cách chữa cháy, không phải cách làm chuẩn.
Đất tốt cấy thưa, đất xấu cấy dày hơn. Đất màu mỡ thì lúa đẻ khoẻ, cấy dày sẽ rậm rạp, sâu bệnh. Đất bạc màu lúa đẻ kém, cần dày hơn một chút.
Vụ có nhiều nắng cấy thưa, vụ âm u cấy dày hơn. Lúa cần ánh sáng lọt xuống gốc. Vụ trời hay âm u mà cấy thưa quá thì lúa đẻ ít.
Giống thấp cây, lá đứng chịu được cấy dày hơn. Giống cao cây, lá xoè che nhau thì nên cấy thưa để thoáng.
Hàng rộng hơn khóm. Kiểu cấy hàng rộng, khóm hẹp giúp gió lùa qua hàng, người đi lại làm cỏ không dẫm vào lúa.
Không cấy vo tròn cả nắm. Nhét cả nắm mạ vào một chỗ là thói quen vội. Khóm lúa đó đẻ ít, bông nhỏ, lại dễ sinh bệnh ở gốc.
Để chừa lối đi ở ruộng rộng. Cứ vài mét chừa một lối nhỏ, sau này đi thăm ruộng, bắt sâu, nhặt cỏ không dẫm nát.
Góc bờ vẫn cấy đều. Người ta hay bỏ góc bờ vì khó với. Chỗ đó lại là chỗ lúa ăn sáng tốt, cấy kỹ vẫn cho bông chắc.
Hỏi người trong xóm về mật độ quen dùng. Mật độ phù hợp phụ thuộc vào giống và đất từng vùng. Người đã cấy chân ruộng đó nhiều năm là nguồn tốt nhất.
Ghi lại mật độ và kết quả mỗi vụ. Vụ này cấy thưa hơn, vụ sau so bông, so bệnh. Vài vụ là biết chân ruộng mình hợp mật độ nào.
Chăm lúa mấy ngày sau cấy và cấy dặm
Hai ba ngày đầu sau cấy, giữ nước thật nông để mạ không bị dìm và ánh nắng sưởi ấm gốc. Nếu gặp mưa to làm nước dâng, phải mở bờ cho thoát bớt. Mạ bị ngập lâu ngày lúc chưa bén rễ sẽ thối gốc.
Khi mạ bén rễ, ta thấy lá chuyển từ màu úa sang xanh tươi, cây đứng dậy, gọi là hồi xanh. Người đi thăm ruộng buổi sáng thường nhìn xem có khóm nào nổi, khóm nào bị ốc cắn hay chết, để cấy dặm.
Cấy dặm nên làm sớm, trong khoảng một tuần sau cấy, dùng số mạ còn dư để lại ở góc ruộng. Dặm muộn thì khóm mới cấy bị khóm cũ lấn át, trổ bông sau, chín không đều. Đó là lý do các cụ luôn để lại vài bó mạ ở góc bờ chứ không cấy hết.
Ở miền Bắc vụ chiêm, nếu cấy xong gặp rét, mạ đứng yên nhiều ngày không hồi, đừng vội bón thêm phân vì rễ chưa ăn được. Giữ nước ấm ban ngày, chờ trời ấm lên. Ở đồng bằng sông Cửu Long, nơi ruộng hay bị nước chảy mạnh, người ta gia cố bờ và đóng cống kỹ trước để mạ khỏi trôi.
Cấy tay ở ruộng bậc thang, ruộng trũng và ruộng lầy
Ruộng bậc thang vùng núi phía Bắc thửa nhỏ, cong theo sườn đồi, không căng dây thẳng hàng được. Người cấy đi theo đường cong của bờ, giữ khoảng cách bằng mắt và bằng gang tay. Nước ở đây thường lạnh vì chảy từ khe núi xuống, nên nhiều nơi dẫn nước đi vòng qua một đoạn mương cho ấm lên trước khi vào ruộng.
Ruộng chiêm trũng ở đồng bằng Bắc Bộ lại khó theo cách khác: nước sâu, bùn nhão, mạ phải to và cứng mới không bị dìm. Người ta chọn mạ già hơn một chút, cấy sâu tay hơn một chút so với ruộng thường, và cấy khi nước đã được tháo bớt đến mức thấp nhất có thể.
Ruộng lầy thụt, chân lún tới đầu gối, là nỗi khổ của người cấy. Có nơi đặt những tấm ván hay bó tre làm lối đứng ở giữa ruộng để người cấy bớt lún. Đi lại trên ruộng lầy phải chậm và chắc, rút chân thẳng lên chứ không kéo xéo, kẻo trẹo gối.
Ở những chân ruộng khó như vậy, máy cấy thường không vào được, nên cấy tay vẫn là cách chính. Đây cũng là nơi kinh nghiệm của người già trong làng quý nhất, vì mỗi thửa ruộng có một tính riêng mà chỉ người cấy nhiều năm mới biết.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lúa mới cấy bị nổi lên mặt nước?
Thường do cấy quá nông trên nền bùn lỏng, bùn chưa lắng, hoặc ruộng có gió và nước chảy. Nhặt khóm nổi cấy lại ngay trong ngày, và lần sau để bùn lắng lâu hơn trước khi cấy.
Cấy lúa buổi trưa có được không?
Được nhưng mạ dễ héo lá vì nắng và nước ruộng nóng. Người xưa tránh cấy lúc nắng gắt nhất, cấy sáng sớm và chiều mát, trưa nghỉ. Nếu phải cấy trưa thì giữ mạ trong bóng râm và cấy nhanh.
Cấy tay có còn đáng làm so với sạ?
Với ruộng nhỏ, ruộng bậc thang, ruộng hay bị ốc và cỏ, cấy tay giúp kiểm soát cỏ và mật độ tốt hơn. Đổi lại tốn công nhiều. Mỗi nhà cân nhắc theo công lao động có sẵn và diện tích ruộng.
Làm sao cấy lâu mà không đau lưng?
Đứng chân rộng, gập ở hông, dùng sức đùi, và cứ hết một hàng thì đứng thẳng vươn người. Mang ủng hoặc tất cao su nếu ruộng lạnh. Ai đau lưng lâu ngày thì nên đi khám, không nên cố.
Mạ cấy xong bao lâu thì bén rễ?
Tùy trời và tùy mạ, trời ấm và mạ khoẻ thì vài ngày đã thấy hồi xanh, trời rét có thể lâu hơn nhiều. Dấu hiệu dễ nhìn là lá non mới nhú ra có màu xanh tươi và cây đứng thẳng lại.
