Bón phân cho lúa theo lối nhà nông gồm ba lần chính: bón lót phân chuồng hoai trước lượt bừa cuối, bón thúc khi lúa bén rễ và bắt đầu đẻ nhánh, bón nuôi đòng khi lúa chuẩn bị làm bông. Lượng thúc bao nhiêu không đo bằng cân mà đọc bằng mắt: lá xanh vừa, đứng, là đủ; lá xanh đen, rủ xuống là thừa; lá vàng nhạt, cây còi là thiếu.
Người nông dân đời trước không có bảng tính liều lượng, nhưng họ có một thứ quý hơn: thói quen đi thăm ruộng mỗi sáng và so màu lá khóm này với khóm kia. Bài này ghi lại cách đọc ruộng ấy, cùng những chỗ vì sao bón nhiều chưa chắc đã tốt.
Về lượng phân khoáng cụ thể cho từng giống, từng chân đất, mỗi vùng mỗi khác. Hãy hỏi thêm cán bộ khuyến nông xã và đọc hướng dẫn trên bao phân; ở đây nói về cách nhìn và thời điểm.
Bón lót: phần nền của cả vụ lúa
Bón lót là đưa phân vào đất trước khi cấy, phổ biến nhất là phân chuồng đã ủ hoai, rải đều rồi bừa cho vùi vào bùn. Phân chuồng không cho lúa lên xanh tức thì như phân đạm, nhưng nó nuôi đất: bùn tơi hơn, giữ phân tốt hơn, rễ lúa ăn sâu hơn. Ruộng được bón phân chuồng đều đặn nhiều năm, cầm nắm bùn thấy mịn và béo tay.
Phân chuồng phải hoai. Phân tươi vùi xuống ruộng ngập nước sẽ thối yếm khí, sinh nhiệt và khí độc, làm vàng rễ mạ mới cấy. Nhiều nhà vội vụ đổ phân chuồng mới dọn ra ruộng, rồi thắc mắc sao mạ chậm bén. Phân ủ đủ ngày có màu nâu đen, không còn mùi hôi nồng, bóp tơi.
Ngoài phân chuồng, các cụ còn bón lót bằng bèo dâu, lá xanh dúi xuống bùn, tro bếp. Tro bếp có kali giúp cây cứng, còn bèo dâu, cây họ đậu làm phân xanh cho thêm đạm. Những thứ này tuy chậm nhưng không làm lúa lốp.
Vì phân lót được vùi trong bùn nên ít bị trôi mất. Đó là lý do người xưa dồn phần lớn công sức phân bón vào khâu này, còn các lần bón thúc sau chỉ để điều chỉnh.
Đọc màu lá lúa: thừa hay thiếu phân?
Lá xanh vừa, cứng, đứng thẳng. Đây là ruộng đang tốt, không cần bón thêm vội. Lá đứng thì ánh sáng lọt xuống gốc, lúa đẻ khoẻ.
Lá xanh đen, mềm, rủ xuống. Dấu hiệu thừa đạm. Lúa như thế gọi là lúa lốp, dễ đổ, sâu cuốn lá và rầy rất ưa.
Lá vàng nhạt đều cả ruộng, cây còi. Thường là thiếu đạm. Nhưng phải xem có đang rét hay ngập úng không, vì rễ yếu cũng làm lá vàng.
Lá già phía dưới vàng trước, lá non còn xanh. Cây đang chuyển chất từ lá già sang lá non, dấu hiệu thiếu dinh dưỡng sớm.
Mép lá cháy nâu từ chóp xuống. Có thể thiếu kali, hay gặp ở ruộng cát, ruộng bạc màu. Tro bếp và phân chuồng giúp cải thiện dần.
Lá có vệt vàng, sọc lạ. Có thể là bệnh chứ không phải thiếu phân. Hái lá mang đến hỏi cán bộ khuyến nông.
So khóm giữa ruộng với khóm ở bờ. Khóm bờ ăn sáng tốt thường xanh đẹp hơn. Đánh giá ruộng phải nhìn ở giữa.
So với ruộng hàng xóm cùng giống. Cùng giống, cùng ngày cấy mà ruộng mình nhạt hơn hẳn thì mới đáng lo.
Nhìn vào buổi sáng, không nhìn buổi trưa. Trưa nắng lá cuốn lại, màu bị sai. Sáng sớm là lúc màu lá thật nhất.
Đếm nhánh cùng lúc với nhìn lá. Lá xanh nhưng nhánh ít thì vấn đề có thể ở nước sâu hay cấy sâu, không phải ở phân.
Ghi lại màu lá mỗi lần bón. Ghi đơn giản: ngày bón, bón gì, lá thế nào sau một tuần. Vài vụ là quen tay với chân ruộng nhà.
Bón thúc: ít mà đúng lúc
Lần thúc đầu làm khi lúa đã hồi xanh, bén rễ, bắt đầu đẻ nhánh. Rễ đã ăn được thì phân mới có tác dụng. Bón lúc mạ chưa bén rễ, nhất là gặp rét, phân nằm đó rồi trôi theo nước. Người xưa thường kết hợp bón thúc với lượt làm cỏ sục bùn, vì bùn vừa khuấy thì rễ mới mọc nhiều, ăn phân nhanh.
Lần thúc nuôi đòng làm khi lúa chuyển sang làm bông. Cách nhận biết của nhiều người là bóc thử một thân lúa, thấy trong gốc có đòng non như sợi lông trắng. Đây là lúc bông quyết định dài ngắn, nhiều hạt hay ít hạt. Nhưng nếu lá lúa lúc này đang xanh đậm thì nên giảm hoặc bỏ phân đạm, chỉ bổ sung kali.
Cái sai phổ biến nhất là thấy ruộng nhà người ta xanh hơn thì vội rắc thêm đạm. Lúa xanh đậm cuối vụ là lúa mời sâu bệnh, và gặp mưa gió là đổ. Các cụ có câu lúa tốt quá hoá lốp, là nói chuyện này.
Khi bón, giữ nước nông trong ruộng, rắc đều tay, chọn lúc lá khô sương để phân không dính lên lá gây cháy. Bón xong giữ nước lại ít nhất vài ngày, không tháo đi. Mua phân thì đọc hướng dẫn trên bao, và nếu chưa chắc về lượng thì hỏi khuyến nông xã, đừng đoán.
Những sai lầm khi bón phân cho lúa
Bón đạm quá tay đầu vụ. Lúa lên xanh mướt, đẻ nhiều nhánh vô hiệu, rồi cuối vụ lốp đổ.
Bón một lần cho cả vụ. Phần lớn phân tan trôi trước khi cây dùng tới. Chia nhỏ theo giai đoạn thì hiệu quả hơn.
Bón khi ruộng đang ngập sâu hoặc đang tháo nước. Phân trôi ra mương, vừa phí vừa ô nhiễm ao hồ.
Bón phân chuồng tươi. Hại rễ, mang theo hạt cỏ và mầm bệnh. Luôn ủ hoai trước.
Rắc phân lên lá còn ướt sương. Hạt phân dính lá làm cháy lá. Chờ khô sương.
Không để ý đến kali. Chỉ bón đạm thì cây xanh mà mềm. Kali làm cứng cây, chắc hạt. Tro bếp là nguồn kali quen thuộc.
Bón đón đòng khi lá đang xanh đậm. Thừa lại càng thừa. Nhìn lá trước khi quyết định.
Tin rằng bón nhiều bù được giống kém. Giống kém bón nhiều chỉ ra lá, không ra hạt.
Để phân dính da tay lâu. Đeo găng khi bón phân khoáng, rửa tay kỹ, cất phân xa tầm với trẻ con.
Để bao phân hở ngoài mưa. Phân hút ẩm, vón cục, chảy nước. Cất nơi khô, kê cao.
Không làm đất trước, trông chờ vào phân. Đất cày ải kỹ, có phân chuồng nền thì cần ít phân khoáng hơn.
Bón cho lúa theo từng chân ruộng
Ruộng chua, ruộng phèn. Thường được bón vôi khi làm đất và bón nhiều phân chuồng. Tránh những loại phân làm đất chua thêm, hỏi khuyến nông về loại phân hợp với đất phèn.
Ruộng cát, ruộng bạc màu. Giữ phân kém, phân dễ trôi. Chia nhỏ các lần bón, tăng phân chuồng và phân xanh để đất giữ được chất.
Ruộng trũng, ruộng lầy. Đất ngập lâu thường nhiều mùn nhưng yếm khí, lúa dễ lốp. Bón đạm ít hơn ruộng cao.
Ruộng cao, ruộng ven đồi. Hay thiếu nước và thiếu chất. Bón lót kỹ, giữ nước tốt thì phân mới có tác dụng.
Ruộng gần chuồng, gần làng. Thường màu mỡ vì nhận phân rác lâu năm. Dễ thừa đạm, nên bón nhẹ tay.
Ruộng xa làng, ít được bón phân chuồng. Thường nghèo hơn. Vài vụ đều tay phân chuồng thì đất khá lên rõ.
Ruộng vừa được bồi phù sa. Vùng bãi sông sau mùa lũ thường màu mỡ, có thể giảm phân vụ đầu.
Chân ruộng ven kênh mặn. Hỏi khuyến nông trước, vì bón sai trên đất nhiễm mặn có thể làm lúa yếu thêm.
Ruộng mới khai hoang. Đất chưa ổn định, bón phân chuồng nhiều và quan sát lúa kỹ vụ đầu.
Chỗ trũng trong một thửa. Chỗ này hay xanh đậm vì phân dồn về. Rắc ít hơn ở chỗ đó.
Góc ruộng khuất bóng cây. Lúa ở đó yếu vì thiếu nắng, bón thêm cũng không khá hơn mấy. Tỉa bớt cành cây che nếu được.
Câu hỏi thường gặp
Lúa bị lốp có cứu được không?
Rút nước phơi ruộng nhẹ, ngừng bón đạm và bổ sung kali hoặc tro bếp có thể giúp cây cứng lại phần nào. Lúa đã lốp nặng vào cuối vụ thì khó cứu hoàn toàn, nên phòng từ đầu bằng cách bón đạm vừa phải.
Có nên bón vôi cho ruộng lúa không?
Ruộng chua, ruộng phèn thường được bón vôi khi làm đất để giảm chua. Nhưng không phải ruộng nào cũng cần, nên hỏi khuyến nông địa phương về độ chua của chân ruộng mình trước khi bón.
Bón phân chuồng cho lúa có đủ không, không cần phân hoá học?
Nhiều nhà cấy lúa cho mình ăn chỉ dùng phân chuồng, phân xanh và tro, năng suất thấp hơn nhưng ổn định. Muốn năng suất cao hơn thì thường phải bổ sung. Tuỳ mục đích và lượng phân chuồng sẵn có.
Lúa vàng lá sau khi cấy có phải do thiếu phân?
Chưa chắc. Sau cấy vài ngày lá vàng là bình thường vì mạ đang bén rễ. Nếu kéo dài, xem có rét, ngập sâu, ruộng ngạt hay ngộ độc phân chuồng tươi trước khi bón thêm.
Bón tro bếp cho lúa như thế nào?
Tro bếp rải khi làm đất hoặc trộn với phân chuồng hoai để bón lót. Không trộn tro với phân đạm dạng amoni rồi để lâu, vì dễ bay mất đạm. Tro nên để khô, dùng dần.
