Cá nổi đầu đớp khí ở mặt ao lúc gần sáng là dấu hiệu nước đang thiếu ôxy. Nguyên nhân thường gặp là ao có quá nhiều chất hữu cơ, tảo dày, cho ăn dư, thả cá quá dày, nhất là vào những đêm oi bức hoặc sau mưa giông. Việc cần làm ngay: ngừng cho ăn, thêm nước mới sạch, khuấy mặt nước, vớt thức ăn thừa; về lâu dài thì giảm mật độ cá, giảm phân bón, vét bùn.
Người nuôi cá lâu năm có thói quen ra bờ ao lúc tinh mơ. Không phải để ngắm, mà để nhìn mặt nước. Một buổi sáng thấy cá nổi đầu lấm tấm mà không làm gì, sáng hôm sau có thể là cá chết trắng ao. Đây là tình huống cần làm nhanh, không đợi hỏi ý kiến ai.
Vì sao cá lại nổi đầu vào lúc gần sáng?
Ban ngày, tảo trong ao dùng ánh nắng để làm ra ôxy, nước ao lúc trưa chiều thường nhiều ôxy nhất. Ban đêm không có nắng, tảo không làm ôxy nữa mà lại hút ôxy để thở, cùng với cá và vi sinh vật phân huỷ bùn đáy. Lượng ôxy trong nước giảm dần suốt đêm, thấp nhất vào lúc gần sáng.
Ao càng nhiều tảo, càng nhiều bùn thối, càng nhiều cá, thì ban đêm ôxy càng tụt sâu. Đến một mức, cá không thở được ở dưới nữa, phải ngoi lên mặt nước nơi có lớp nước mỏng tiếp xúc với không khí.
Những đêm oi bức, trời âm u, không gió là nguy hiểm nhất. Trời âm u thì ban ngày tảo làm được ít ôxy. Không gió thì mặt nước không được khuấy. Trời oi thì nước ấm, mà nước ấm giữ ôxy kém hơn nước mát. Sau một cơn mưa giông mùa hè, nước mưa lạnh chìm xuống đáy làm đảo tầng nước, đẩy nước đáy thiếu ôxy lên, cá cũng dễ nổi đầu.
Nói cách khác, cá nổi đầu không phải bệnh, mà là triệu chứng của một cái ao đang quá tải. Xử lý tức thời chỉ là cứu cá qua cơn, còn phải giảm tải cho ao thì mới hết.
Phân biệt nổi đầu nhẹ và nặng
Nhẹ: cá nổi lác đác, gặp động thì lặn. Cá còn đủ sức lặn xuống khi có tiếng động. Thường hết khi mặt trời lên.
Nặng: cá nổi dày đặc, gặp động không lặn. Cá lờ đờ, đớp khí liên tục, có con bơi ngửa. Phải xử lý ngay.
Cá nổi đến khi nắng lên vẫn chưa lặn. Là tình trạng nghiêm trọng, ôxy thiếu kéo dài.
Cá to nổi trước, cá nhỏ nổi sau. Cá lớn cần nhiều ôxy hơn nên thường chịu kém hơn.
Tôm, tép bò lên mép bờ. Dấu hiệu đáy ao thiếu ôxy nặng.
Nước có mùi hôi, màu đổi đột ngột. Tảo tàn hàng loạt làm nước chuyển màu nâu, đục, có mùi, rất nguy hiểm.
Cá dồn về chỗ nước mới chảy vào. Chỗ nước vào có nhiều ôxy hơn.
Cá nổi đầu cả ban ngày. Có thể không chỉ do thiếu ôxy mà do bệnh mang, nước nhiễm độc. Hỏi cán bộ thuỷ sản.
Cá chết mà không nổi đầu trước đó. Có thể do ngộ độc, bệnh, cần xem xét nguyên nhân khác.
Nhiều ao trong xóm cùng bị. Thường do thời tiết, như đêm oi bức sau nắng nóng kéo dài.
Chỉ ao nhà mình bị. Nhìn lại cách cho ăn, bón phân, mật độ của chính ao mình.
Việc làm ngay khi thấy cá nổi đầu
Ngừng cho ăn. Cá thiếu ôxy không tiêu được, thức ăn thừa càng làm nước thiếu ôxy thêm.
Cho nước mới sạch vào ao. Nếu có nguồn nước sạch, mở cống hoặc bơm vào. Nước mới mang ôxy vào và làm loãng nước ao.
Tháo bớt nước tầng đáy nếu được. Nước đáy thiếu ôxy và bẩn nhất.
Khuấy mặt nước. Chèo thuyền, dùng sào quẫy, té nước lên cao. Nhà có máy bơm thì bơm nước ao phun lên rồi rơi xuống.
Không kéo lưới, không khuấy đáy. Làm đục nước và bùn đáy nổi lên càng thiếu ôxy.
Vớt cỏ thừa, xác cá chết. Giảm nguồn tiêu hao ôxy.
Không bón thêm phân, không đổ thêm gì lạ. Không nghe mách đổ hoá chất khi chưa hỏi cán bộ thuỷ sản.
Theo dõi đến khi cá lặn hết. Thường sau khi nắng lên, tảo làm ôxy trở lại.
Bắt bớt cá lớn nếu tình trạng lặp lại. Giảm mật độ là cách cứu ao chắc chắn nhất.
Báo hàng xóm cùng dùng nguồn nước. Nếu tháo nước ao ra kênh chung, báo để họ không lấy nước lúc đó.
Ghi lại ngày, thời tiết đêm trước. Để lần sau biết trước mà phòng.
Phòng cá nổi đầu về lâu dài, không cần máy móc
Thả cá vừa phải là việc đầu tiên. Ao nhà không có máy sục khí chỉ nuôi được lượng cá tương ứng với khả năng tự làm ôxy của ao. Thả dày để mong thu nhiều là tự đặt ao vào thế nguy mỗi mùa hè.
Cho ăn đúng lượng. Cỏ thừa vớt ra, cám cho vừa đủ để cá ăn hết. Mùa nóng oi, trước những ngày trời có dấu hiệu giông, giảm lượng thức ăn.
Bón phân gây màu có chừng mực. Nước ao xanh nõn chuối là đẹp, xanh đậm đặc như nước rau ngót là quá. Khi nước đã quá đậm, ngừng bón và thay bớt nước.
Vét bùn định kỳ, tỉa cây che mặt ao để nắng xuống, mở cho gió lùa. Giữ ao sâu vừa đủ để có tầng nước mát. Và thói quen quan trọng nhất: ra bờ ao lúc tinh mơ, nhất là sau những đêm oi bức.
Mùa nào, thời tiết nào phải canh ao kỹ nhất?
Mùa hè nắng nóng kéo dài là thời gian ao dễ quá tải nhất. Nước ấm giữ ôxy kém, cá ăn nhiều, tảo phát triển mạnh. Càng về cuối hè, bùn đáy càng dày thêm từ cả mùa cho ăn.
Những ngày trời oi, lặng gió, mây đen vần vũ trước cơn giông là những ngày phải canh đêm. Người nuôi cá có kinh nghiệm thường giảm cho ăn từ chiều, chuẩn bị sẵn nguồn nước, và dậy sớm hơn thường lệ.
Sau cơn mưa rào lớn giữa mùa hè, nước mưa lạnh làm đảo tầng nước. Buổi sáng sau đó nên ra xem ao.
Mùa rét thì cá ít nổi đầu vì thiếu ôxy, nhưng lại có nguy cơ khác như cá bị rét, cá bỏ ăn. Ở miền Bắc, những đợt rét đậm cá có thể chết rét, nên giữ mực nước sâu hơn để tầng đáy ấm.
Câu hỏi thường gặp
Cá nổi đầu có ăn được không?
Cá nổi đầu do thiếu ôxy mà còn sống khoẻ thì vẫn ăn được sau khi ao hồi lại. Cá đã chết lâu, nghi chết do bệnh hoặc ngộ độc thì không nên ăn.
Thả cây chuối, bẹ chuối xuống ao có giúp cá không?
Đây là mẹo truyền miệng, không có tác dụng tăng ôxy rõ rệt, thậm chí thân chuối thối rữa còn làm tiêu hao ôxy. Thay nước và khuấy mặt nước hiệu quả hơn.
Vì sao nước ao đang xanh bỗng chuyển nâu đục?
Thường là tảo tàn hàng loạt, xác tảo phân huỷ làm ôxy tụt mạnh. Đây là lúc cá dễ chết nhất, cần ngừng cho ăn và thay nước ngay.
Ao nhỏ có nên mua máy sục khí?
Máy sục khí giúp chủ động khi ao nuôi dày. Với ao nhà thả vừa phải thì chưa chắc cần, giảm mật độ và thức ăn thường là đủ. Cân nhắc theo điều kiện điện và chi phí của gia đình.
Cá nổi đầu và cá bị bệnh mang khác nhau thế nào?
Cá thiếu ôxy thường nổi lúc gần sáng rồi lặn khi nắng lên. Cá bệnh mang có thể nổi cả ngày, mang nhợt hoặc có đốm, bơi lờ đờ. Nghi bệnh thì vớt vài con mang đến cán bộ thuỷ sản.
