Muốn có mạ khoẻ thì thóc giống phải được ngâm cho no nước, đãi sạch hạt lép, ủ ấm cho đến khi nứt nanh và mầm nhú chừng nửa hạt thóc, rồi gieo đều lên luống mạ bùn đã làm nhuyễn, mặt luống giữ ẩm chứ không ngập. Mọi bước sau đó chỉ là giữ cho mầm không bị thối, không bị rét, không bị chim chuột bới.
Nghe thì đơn giản, nhưng hỏi các cụ ở làng nào cũng có một câu chuyện về một năm hỏng mạ: ủ quá tay thóc chua, gieo gặp rét cả luống mạ vàng rồi đỏ, hoặc gieo dày quá mạ yếu như sợi chỉ. Mạ hỏng thì cả vụ chậm theo, vì phải làm lại từ đầu trong khi ruộng đã sẵn nước chờ cấy.
Bài này đi theo đúng trình tự một đợt làm mạ ở quy mô gia đình, vài sào ruộng, làm bằng thúng, bao tải và đôi tay, kèm lý do đằng sau từng bước để người mới làm hiểu vì sao ông bà làm vậy mà không làm khác.
Vì sao ông bà ngâm thóc rồi mới ủ, không gieo thẳng hạt khô?
Hạt thóc khô là một hạt đang ngủ. Muốn nó thức dậy, phôi bên trong phải hút đủ nước, và lớp vỏ trấu cứng làm việc hút nước ấy chậm hơn hạt rau rất nhiều. Ngâm là để nước ngấm đều vào hết cả mẻ cùng lúc, cho mầm nhú đồng loạt, không có hạt mọc trước hạt mọc sau.
Gieo thẳng hạt khô lên luống bùn thì hạt nằm hút nước nhiều ngày trong khi chim, chuột, kiến tha dần. Hạt nào hút được thì nảy, hạt nào nằm chỗ khô thì không. Mạ lên lổn nhổn, cây to cây bé, tới khi nhổ cấy thì cây lớn lấn cây nhỏ. Các cụ ghét nhất là mạ không đều, vì ra ruộng lúa cũng không đều theo.
Còn ủ là để giữ hơi ấm cho hạt thở và nảy mầm nhanh. Trong đống thóc ủ, hạt sinh nhiệt, nên chỉ cần thúng, bao tải ẩm và một chỗ kín gió là đủ ấm. Chỗ khéo tay nằm ở việc giữ đống ủ ấm mà không nóng quá, ẩm mà không úng nước.
Còn một lý do ít ai nói: ngâm ủ cho phép mình nhìn thấy trước chất lượng giống. Thóc ủ ba ngày mà chỉ nứt được một nửa thì biết ngay mẻ giống có vấn đề, còn thời gian đổi giống. Gieo khô thì phải chờ cả tuần mới biết, lúc ấy đã muộn.
Ngâm và đãi thóc giống: làm thế nào cho đúng?
Phơi lại thóc giống một nắng nhẹ trước khi ngâm. Hạt được phơi lại sẽ hút nước đều hơn, và nắng nhẹ buổi sáng không làm hạt nóng quá. Đừng phơi trên nền xi măng giữa trưa, hạt giống dễ bị hại.
Đãi trong nước sạch để vớt hạt lép. Đổ thóc vào thùng nước, khuấy mạnh, hạt lép và hạt lửng nổi lên thì vớt bỏ. Nhiều nhà pha thêm muối cho nước nặng hơn để lọc kỹ hơn, nhưng làm vậy thì phải đãi lại nước lã thật kỹ cho hết muối.
Dùng nước giếng hoặc nước mưa, không dùng nước ao đục. Nước bẩn mang theo mầm nấm bệnh bám vào vỏ trấu. Trong đống ủ ấm, chính mấy thứ đó làm thóc lên mùi chua.
Thời gian ngâm tùy trời và tùy giống. Trời nóng hạt hút nước nhanh, trời lạnh hút chậm. Cách thử của các cụ là bóp hạt thóc: nhân bên trong trắng đều, không còn lõi cứng, là no nước.
Thay nước và rửa chua mỗi ngày. Thóc ngâm tiết ra chất nhớt, để lâu nước bốc mùi và hạt thiếu hơi thở. Cứ vài giờ đến nửa ngày đãi lại một lần, tùy trời nóng hay lạnh.
Không ngâm trong xô nhựa đậy kín. Hạt cần thở trong lúc ngâm. Thúng hoặc chậu miệng rộng tốt hơn xô sâu kín miệng.
Ngâm theo mẻ vừa đủ gieo. Thóc đã ngâm mà gặp trời rét phải hoãn gieo thì rất khó giữ. Ngâm quá tay là tự dồn mình vào thế bí.
Tách riêng giống khác nhau. Mỗi giống hút nước và nảy mầm một nhịp. Ngâm chung trong một thúng là ra mầm lệch nhau, gieo không đều.
Đãi hết nước trước khi đem ủ. Thóc còn sũng nước đem ủ thì đáy thúng ngập, hạt ở dưới thiếu khí và dễ thối. Để ráo trên nong một lúc rồi mới cho vào ủ.
Ghi lại mẻ giống, ngày ngâm, nguồn giống. Vài dòng trong cuốn sổ bếp đủ để năm sau biết giống nào nảy tốt, nguồn nào đáng mua lại.
Nếu giống mua về có xử lý thuốc, đọc kỹ nhãn. Có loại giống đã được bọc thuốc từ cơ sở. Đeo găng khi đãi, không để trẻ con nghịch và không đổ nước ngâm ra ao cá.
Ủ cho thóc nứt nanh: những chỗ dễ hỏng
Lót thúng bằng rơm sạch hoặc lá chuối. Lớp lót vừa giữ ấm vừa để nước thừa thoát ra đáy. Bao tải đay sạch cũng được, bao nylon thì không nên vì bí hơi.
Đống ủ không nên quá dày. Ủ dày thì giữa đống nóng lên nhanh, hạt ở tâm có thể bị "cháy mầm". Ủ mỏng vừa phải, hoặc chia hai thúng.
Sờ tay vào giữa đống mỗi buổi. Ấm như tay người là vừa. Thấy nóng hơn thì mở ra, xới tơi, tưới chút nước mát rồi ủ lại.
Tưới ẩm khi mặt đống se lại. Mặt đống khô thì hạt ngoài cùng ngừng nảy. Vẩy nước nhẹ, không dội ào.
Ngửi mùi để biết mẻ ủ đang ổn hay hỏng. Mùi thơm như cơm mới là tốt. Mùi chua, mùi rượu là đang ủ quá nóng hoặc quá ướt, phải mở ra đãi lại ngay.
Đảo đều để mầm ra đồng loạt. Hạt ở mép thúng thường chậm hơn hạt ở giữa. Đảo một lần mỗi ngày là mẻ ra đều.
Mùa rét thì ủ trong bếp hoặc gần bếp. Các cụ miền Bắc hay để thúng ủ cạnh bếp rơm, phủ thêm bao tải. Đừng đặt sát lửa, nóng một phía là hỏng một phía.
Mầm dài bằng nửa hạt thóc là vừa gieo. Mầm ngắn thì hạt bám bùn tốt, không gãy khi gieo. Mầm và rễ dài quá sẽ quấn vào nhau, gieo không tơi và gãy nhiều.
Lỡ mầm dài thì trộn tro hoặc đất bột. Rắc chút tro bếp khô hay đất bột vào cho hạt rời nhau rồi gieo nhẹ tay. Không gỡ bằng cách vò mạnh.
Gặp rét đột ngột thì hãm mầm. Trải thóc mỏng ra nong ở chỗ mát, thoáng cho mầm chậm lại vài ngày. Làm vậy vẫn hơn gieo vào lúc rét.
Không để thóc đã nứt nanh qua đêm trong bao kín. Hạt đang nảy thở mạnh, bao kín qua đêm là chua cả mẻ.
Gieo mạ dược: luống, mật độ và mấy ngày đầu
Luống mạ dược là một khoảnh ruộng gần nhà hoặc gần nguồn nước, được cày bừa kỹ hơn phần còn lại, mặt bùn nhuyễn và phẳng. Luống rộng vừa tầm tay hai người đứng hai bên rãnh với vào giữa được, rãnh để tháo nước và đi lại. Phẳng là chuyện quan trọng nhất: chỗ trũng đọng nước thì mạ chết úng, chỗ gồ thì mạ khô.
Gieo làm hai lượt: lượt đầu gieo nửa số thóc đi dọc luống, lượt sau gieo nửa còn lại đi ngang lại, nhờ vậy hạt phủ đều. Gieo xong lấy cào hoặc tay miết nhẹ cho hạt chìm một nửa vào bùn. Hạt chìm hẳn thì mầm thiếu khí, hạt nằm hẳn trên mặt thì rễ không bám và chim nhặt.
Nhiều người mới làm hay gieo dày vì sợ thiếu mạ. Mạ dày thì cây mảnh, lá dài lướt, nhổ lên rễ ít, cấy xuống chậm hồi xanh. Ông bà ta có câu mạ thưa mới mập, và quả thật mạ gieo vừa phải, cây có gốc dẹt như lá hẹ, mới là mạ tốt.
Mấy ngày đầu chỉ giữ mặt luống ẩm, rãnh có nước. Khi mạ đã có vài lá thật thì mới cho nước láng mặt luống. Miền Bắc gieo vụ chiêm hay gặp rét, nên người ta che nylon trên khung tre thấp vào những đêm rét đậm, sáng ra mở để mạ thở. Miền Nam và Nam Trung Bộ ít lo rét, nhưng lại lo mưa to làm trôi hạt và ốc bươu vàng ăn mạ, nên phải thăm luống từ sớm và nhặt ốc bằng tay.
Sai lầm hay gặp khi làm mạ và cách sửa
Mạ vàng lá, còi đều cả luống. Thường do rét hoặc đất quá nghèo. Chờ ấm lên, cho nước ấm láng mặt luống ban ngày, tháo đi ban đêm lúc rét. Bón thêm chút phân chuồng hoai rất mịn nếu đất xấu.
Mạ đỏ lá rồi khô dần sau đợt rét. Đây là mạ bị rét hại. Mạ chết thì phải gieo lại, đừng cố cấy mạ yếu vì ra ruộng nó cũng không hồi.
Luống chỗ dày chỗ thưa. Do gieo một lượt hoặc gió thổi lệch tay. Lần sau chia hai lượt, và đứng lưng gió khi gieo.
Chim sẻ, chuột bới thóc. Căng dây có buộc giẻ, cắm cành tre rung, hoặc phủ lớp rơm mỏng mấy ngày đầu. Chuột thì dọn bờ cỏ quanh luống.
Ốc bươu vàng cắn ngang mạ. Cắm que tre dọc rãnh để ốc bò lên đẻ, sáng sớm đi nhặt ốc và bóp bỏ ổ trứng hồng. Tháo cạn nước mặt luống vài hôm cũng làm ốc khó bò.
Mạ lướt, cao nhưng yếu. Gieo dày, nước sâu hoặc bón đạm quá tay. Mạ lướt khi cấy dễ gãy, lâu bén rễ.
Để mạ già quá tuổi mới cấy. Mạ già ra đồng đẻ nhánh kém. Lên lịch gieo mạ theo ngày ruộng cấy sẵn sàng, không gieo trước quá xa.
Nhổ mạ giật mạnh làm đứt rễ. Cho nước vào luống cho bùn mềm, nắm từng nhúm sát gốc, nhổ kéo nghiêng, rửa bùn nhẹ bằng cách đập gốc vào mu bàn chân.
Để mạ đã nhổ phơi nắng. Bó mạ để dưới bóng râm, chân ngâm trong nước, và cấy ngay trong ngày.
Dùng lại giống nảy mầm kém của năm trước. Thử nảy mầm một nắm trước khi ngâm cả mẻ. Tỷ lệ nảy thấp thì đổi giống sớm.
Tự ý phun thuốc lên luống mạ. Mạ non rất dễ bị ngộ độc. Có sâu bệnh lạ, hỏi cán bộ khuyến nông xã trước. Nếu phải dùng thuốc thì đọc nhãn, mang bảo hộ và theo đúng thời gian cách ly ghi trên bao bì.
Câu hỏi thường gặp
Ngâm thóc giống bằng nước ấm có tốt hơn nước lã không?
Nhiều nơi ngâm bằng nước ấm pha theo lối "ba sôi hai lạnh" để hạt nảy nhanh và đều, nhất là vào mùa lạnh. Cách này cần nhiệt kế hoặc tay quen, vì nước quá nóng sẽ làm chết phôi. Người mới làm cứ ngâm nước lã sạch, thay nước đều là đủ an toàn.
Thóc ủ mãi không nứt nanh là do đâu?
Có thể do thóc giống đã cũ hoặc bảo quản ẩm nên mất sức nảy, cũng có thể do ủ quá lạnh. Bóc thử vài hạt: phôi thâm hoặc nhân mốc là giống hỏng. Nếu nhân trắng và chỉ chậm thì mang vào chỗ ấm hơn ủ thêm.
Gieo mạ trên sân hoặc trên khay có được không?
Được, đó là cách làm mạ nền, mạ sân, thường dùng khi cấy bằng máy hoặc khi ruộng mạ bị ngập. Mạ nền gọn và nhổ dễ, nhưng phải tưới ẩm thường xuyên vì lớp đất mỏng khô rất nhanh.
Một sào ruộng cần gieo bao nhiêu mạ?
Lượng giống tùy giống lúa, tùy cấy dày hay thưa và tùy từng vùng tính sào khác nhau. Cách chắc nhất là hỏi người trong xóm đang cấy cùng giống, hoặc xem hướng dẫn trên bao giống. Nên gieo dư một ít để dặm những chỗ chết.
Mạ bao nhiêu lá thì nhổ đi cấy?
Mạ dược thường nhổ khi cây có khoảng năm đến sáu lá thật, gốc dẹt và cứng cáp. Mạ nền, mạ khay nhổ sớm hơn, lúc cây còn non. Quan trọng là nhổ lúc ruộng đã sẵn, không để mạ chờ ruộng.
