Khi rét đến muộn, nắng nóng kéo dài, mưa bão trái mùa và hạn mặn gay gắt hơn, lịch thời vụ cũ của ông bà vẫn giữ được trình tự việc và nguyên tắc "tránh rủi ro trước, tính năng suất sau"; nhưng ngày gieo cấy cụ thể phải chỉnh theo dự báo và lịch khuyến nông từng năm. Nhà nông hôm nay cần thêm ba thói quen: trữ nước sớm, chọn giống ngắn ngày hợp vùng, và rải vụ để không dồn hết trứng vào một giỏ.
Hỏi người làm ruộng lâu năm ở bất cứ vùng nào, gần như ai cũng kể trời bây giờ "không như xưa": có năm Tết nóng như hè, có năm lũ về khi lúa chưa chín, có năm nước mặn vào sâu tới vườn trước giờ chưa từng thấy. Bài này không bàn chuyện khoa học khí hậu, mà bàn chuyện người làm vườn làm ruộng phải điều chỉnh tay nghề ra sao.
Cái gì trong lịch cũ vẫn còn đúng?
Trình tự công việc vẫn đúng: làm đất trước, gieo mạ, cấy, chăm, gặt, phơi, cất. Cây ưa lạnh trồng mùa lạnh, cây ưa nóng trồng mùa nóng. Những nguyên tắc ấy không phụ thuộc năm nào.
Tinh thần né rủi ro cũng vẫn đúng. Lịch cũ ở miền Trung xếp để gặt trước lũ; ở Bắc Bộ, tránh cho lúa trổ bông vào lúc rét hay lúc nắng nóng đỉnh điểm; ở miền Tây, xuống giống theo con nước. Cách nghĩ ấy là cái quý nhất của lịch cũ.
Tiết khí vẫn đúng vì mặt trời không đổi. Độ dài ngày, góc nắng vẫn theo tiết như xưa, và một số cây trồng nhạy với độ dài ngày vẫn ra hoa theo tiết.
Cái không còn chắc là các mốc ngày gắn với thời tiết: "tháng này hết rét", "tiết này có mưa". Những mốc ấy nay lệch nhiều hơn, và lệch không đều giữa các năm.
Những điều chỉnh người làm ruộng đang làm
Xem lịch thời vụ khuyến nông mỗi năm. Lịch được ra dựa trên dự báo mùa của năm đó, sát hơn lịch cũ.
Theo dõi dự báo dài ngày trước khi gieo. Tránh gieo mạ ngay trước đợt rét đậm hay nắng nóng dài.
Chọn giống ngắn ngày. Rút ngắn thời gian cây đứng ngoài đồng, bớt rủi ro gặp thời tiết xấu.
Chọn giống chịu hạn, chịu mặn, chịu ngập. Hỏi khuyến nông về giống phù hợp vùng mình.
Rải vụ, không gieo trồng một lượt. Chia ruộng, vườn thành các đợt cách nhau, nếu một đợt gặp xấu vẫn còn đợt khác.
Trồng nhiều loại cây. Vườn nhiều loại ít bị mất trắng hơn vườn một loại.
Giữ thóc giống dự phòng. Mạ chết vì rét, lũ thì có giống gieo lại.
Đắp bờ cao hơn, khơi rãnh sâu hơn. Chuẩn bị cho mưa lớn dồn dập.
Che phủ đất bằng rơm, lá. Giảm bốc hơi mùa nắng, giảm xói mòn mùa mưa.
Ghi chép thời tiết và mùa màng. Vài năm là thấy được xu hướng ở chính ruộng mình.
Hỏi hàng xóm, người cùng cánh đồng. Cùng xuống giống, cùng lấy nước giúp cả cánh đồng tránh rủi ro.
Hạn mặn ở đồng bằng sông Cửu Long: trữ nước ngọt theo lối cũ và mới
Mùa khô những năm mặn xâm nhập sâu, nước kênh ở nhiều vùng miền Tây nhiễm mặn, không tưới được cho vườn cây ăn trái, rau màu. Nhà vườn phải trữ nước ngọt từ trước khi mặn về.
Cách cũ là lu, khạp, bể chứa nước mưa. Ông bà miền Tây xưa nhà nào cũng có hàng lu hứng nước mưa để ăn uống. Nay nhiều nhà vườn đào ao trữ, lót bạt mương, đắp đập tạm để giữ nước ngọt trong mương vườn khi con nước còn ngọt.
Theo dõi thông báo đo mặn của địa phương, chỉ lấy nước vào vườn khi độ mặn cho phép. Đóng cống sớm khi mặn lên. Tưới tiết kiệm: tưới gốc, tủ rơm, không tưới tràn.
Cây ăn trái bị nước mặn tưới nhầm thường cháy mép lá, rụng lá. Khi đã lỡ, rửa mặn bằng nước ngọt nếu có, không bón phân lúc cây đang bị sốc mặn, hỏi khuyến nông về cách phục hồi.
Nắng nóng, rét muộn, mưa trái mùa: ứng phó ở vườn nhà
Nắng nóng kéo dài: che lưới cho rau. Lưới đen che bớt nắng trưa cho rau ăn lá.
Nắng nóng: tưới sáng sớm và chiều. Không tưới giữa trưa.
Nắng nóng: tủ rơm dày. Giữ ẩm, mát gốc.
Nắng nóng: chuồng trại thoáng, đủ nước. Gia súc gia cầm dễ sốc nhiệt, nhất là gà.
Rét muộn: không vội trồng cây ưa ấm. Đợi dự báo ấm ổn định.
Rét muộn: giữ khung che mạ, rau lâu hơn. Chưa dỡ khung che ngay khi qua Tết.
Mưa trái mùa lúc thu hoạch: gặt sớm. Theo dõi dự báo, gặt ngay khi lúa đủ chín.
Mưa trái mùa: chuẩn bị chỗ phơi trong nhà. Nong, nia, quạt, rải mỏng thóc trong nhà.
Mưa lớn dồn dập: khơi rãnh trước. Ruộng vườn thoát nước nhanh.
Hạn đầu mùa: gieo muộn, chờ mưa đều. Gieo khi đất khô rồi không có mưa là mất giống.
Sau mỗi năm bất thường: ghi lại. Năm sau có kinh nghiệm để tham khảo.
Giữ kinh nghiệm ông bà mà không bị nó trói tay
Có hai cách sai khi nói về kinh nghiệm cũ. Một là tin tuyệt đối, cứ đúng ngày ấy gieo mạ dù bản tin báo rét hại. Hai là gạt bỏ hết, cho rằng kinh nghiệm cũ vô dụng khi đã có điện thoại, dự báo.
Cách đúng là giữ lại cái lý của kinh nghiệm. Ông bà gieo mạ vào lúc ấy vì muốn lúa trổ khi trời thuận. Hôm nay, nếu trời thuận đến muộn hơn, thì gieo muộn hơn, vẫn là làm theo đúng cái lý của ông bà.
Người trẻ về làm ruộng nên ngồi nghe người già kể về các năm mất mùa, được mùa, và hỏi tại sao. Những câu chuyện ấy chứa những dấu hiệu, những phản xạ mà dự báo không nói ra.
Và người già cũng nên nghe người trẻ nói về dự báo, giống mới. Nghề nông luôn là nghề học hỏi qua các thế hệ, khí hậu đổi chỉ làm cho việc học ấy cần thiết hơn.
Câu hỏi thường gặp
Lịch thời vụ khuyến nông lấy ở đâu?
Thường được phòng kinh tế xã, trạm khuyến nông, hợp tác xã, loa phát thanh xã thông báo trước mỗi vụ. Có thể hỏi trực tiếp cán bộ khuyến nông xã.
Có nên chuyển sang giống ngắn ngày hết không?
Giống ngắn ngày giảm rủi ro thời tiết nhưng có khi năng suất, chất lượng khác giống dài ngày. Nhiều nhà giữ cả hai, trồng giống ngắn ngày ở chân ruộng rủi ro cao.
Làm sao biết nước kênh đã nhiễm mặn?
Cách chắc nhất là dùng dụng cụ đo mặn hoặc theo thông báo đo mặn của địa phương. Nếm thử chỉ phát hiện khi đã khá mặn, lúc đó có thể đã hại cây.
Rải vụ có làm tăng công chăm sóc không?
Có, vì phải làm nhiều đợt. Đổi lại giảm được rủi ro mất trắng và có thu hoạch nối tiếp. Với vườn nhà thì lợi nhiều hơn hại.
Kinh nghiệm xem trời có còn dùng được không?
Những dấu hiệu tức thời như côn trùng bay thấp, mây kéo đến vẫn có giá trị cho quyết định trong ngày. Những câu gắn với tháng cố định thì kém chính xác hơn trước.
