Khi có rét đậm, rét hại, việc chính là giữ ấm cho những thứ non yếu nhất: che nylon trên khung tre cho luống mạ và rau non ban đêm, mở ra ban ngày cho cây thở và đón nắng; giữ lớp nước trên luống mạ vào ban ngày, tháo đi nếu đêm quá rét; hoãn cấy đến khi trời ấm lên; che kín chuồng trại phía gió bấc, lót ổ rơm, cho gia súc ăn thêm, uống nước ấm và không thả ra đồng.
Mùa đông miền Bắc có những đợt rét mà người già gọi là "rét cắt da cắt thịt". Mạ vừa gieo chuyển đỏ lá rồi chết, rau cải trên đồi bị sương muối làm cháy, trâu bò ở vùng núi chết rét. Phần lớn thiệt hại ấy có thể giảm nếu chuẩn bị từ trước và làm đúng vài việc đơn giản khi đợt rét về.
Rét đậm, rét hại và sương muối là gì?
Theo cách nói của các bản tin thời tiết, rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày xuống thấp đến một ngưỡng, rét hại là khi xuống thấp hơn nữa, ở ngưỡng làm hại cây trồng và vật nuôi. Người làm ruộng không cần nhớ con số, chỉ cần nghe bản tin nói "rét đậm, rét hại" là biết phải chuẩn bị.
Sương muối là khi hơi nước trong không khí đóng băng thành lớp tinh thể trắng trên lá, trên mặt đất, thường vào những đêm trời quang, lặng gió, rất lạnh ở vùng núi và trung du. Sương muối làm lá rau, lá chè, lá cây non bị cháy đen sau khi nắng lên.
Cây non và con non là những thứ bị hại trước. Mạ mới gieo, rau mới trồng, bê, nghé, gà vịt con chịu rét kém nhất. Những con vật gầy, già, ốm cũng dễ chết khi rét kéo dài.
Rét đến từng đợt theo gió mùa đông bắc. Bản tin thường báo trước vài ngày. Đó là khoảng thời gian quý để làm khung che, dự trữ rơm cỏ, che chắn chuồng trại.
Giữ mạ và lúa non qua rét
Không gieo mạ khi bản tin báo rét đậm sắp về. Hoãn vài ngày, giữ thóc giống chưa ngâm.
Làm khung tre thấp và che nylon. Che luống mạ ban đêm, ban ngày nắng lên thì mở hai đầu cho thoáng.
Giữ nước trên luống ban ngày. Nước giữ nhiệt, làm mạ ấm hơn.
Tháo bớt nước ban đêm khi rét sâu. Nhiều nơi làm vậy để nước lạnh không ngâm gốc qua đêm. Làm theo kinh nghiệm địa phương.
Tưới nước ấm vào sáng sớm sau sương muối. Nhiều người tưới nhẹ để rửa lớp sương muối trước khi nắng lên.
Không bón đạm khi mạ đang rét. Rễ không ăn được, phân làm mạ yếu thêm.
Rắc tro bếp lên luống mạ. Kinh nghiệm cũ: tro đen hút nắng giúp ấm mặt luống và bổ sung kali.
Không cấy khi trời rét hại. Mạ cấy xuống không bén rễ, chết nhiều. Đợi trời ấm.
Lúa đã cấy gặp rét thì giữ mực nước. Nước che gốc lúa, giúp giữ ấm.
Sau rét, bón thúc nhẹ khi mạ, lúa hồi xanh. Lúc này rễ mới hoạt động lại.
Mạ chết rét phải gieo lại ngay khi ấm. Chuẩn bị sẵn giống dự phòng.
Giữ rau vụ đông và cây trồng khác
Che nylon hoặc lưới cho rau non. Che vào chiều tối, mở vào sáng khi nắng lên.
Phủ rơm dày quanh gốc. Giữ ấm rễ, bớt đất lạnh.
Tưới nước vào buổi chiều trước đêm sương muối. Đất ẩm giữ nhiệt tốt hơn đất khô. Nhiều nơi tưới đẫm trước đêm dự báo sương muối.
Không tưới vào sáng sớm quá lạnh. Nước lạnh trên lá có thể đóng băng.
Hun khói ở rìa vườn. Một số vùng núi đốt đống rơm ẩm ở đầu gió để khói phủ vườn chống sương muối. Phải có người trông, tránh cháy lan.
Rau ăn lá thu hoạch sớm trước đợt rét hại. Rau đã đủ lớn thì thu trước để khỏi hỏng.
Không trồng rau non ngay trước đợt rét. Chờ qua đợt rồi mới trồng.
Cây ăn trái non quấn rơm quanh thân. Bảo vệ vỏ thân khỏi rét và sương muối.
Chè, cà phê vùng cao cần theo khuyến cáo riêng. Hỏi khuyến nông địa phương về cách chống sương muối cho cây công nghiệp.
Cắt bỏ phần cháy sau sương muối. Khi trời ấm lại, tỉa phần lá chết để cây ra lá mới.
Bón tro, phân chuồng sau rét. Giúp cây hồi sức.
Giữ trâu bò, heo, gà qua rét
Với trâu bò, việc quan trọng nhất là không thả ra đồng, lên núi những ngày rét đậm rét hại. Nhốt chuồng, che kín phía bắc và phía tây bằng bạt, bao tải, cót. Lót nền rơm khô dày. Cho ăn rơm, cỏ khô dự trữ và thêm thức ăn tinh, cho uống nước ấm. Bê nghé, bò gầy có thể mặc áo bao tải.
Heo cần chuồng kín gió, nền khô, có ổ rơm. Không tắm heo mùa rét. Heo con mới đẻ cần úm bằng đèn sưởi hoặc ổ rơm dày, tránh để nằm trên nền xi măng lạnh.
Gà vịt cần chuồng kín, lót trấu dày, đóng cửa chuồng sớm buổi chiều, mở muộn buổi sáng. Gà con, vịt con cần sưởi ấm liên tục. Thả gà ra khi trời đã nắng ấm.
Theo dõi con vật hằng ngày. Con nào run, bỏ ăn, nằm lì, phải sưởi ấm ngay và gọi thú y. Ở vùng núi, chính quyền địa phương thường có hướng dẫn và hỗ trợ trong những đợt rét lớn, nên theo dõi thông báo và làm theo.
Chuẩn bị trước mùa rét: làm từ mùa thu
Dự trữ rơm, cỏ khô, thân ngô, dây lạc cho trâu bò từ vụ gặt mùa. Rơm phải phơi khô, đánh đống có che mưa. Không có thức ăn dự trữ là nguyên nhân lớn của những vụ trâu bò chết rét.
Chuẩn bị nylon, tre làm khung che mạ, che rau. Sửa chuồng trại, vá chỗ hở, làm cửa kín.
Tiêm phòng cho gia súc gia cầm trước mùa rét theo lịch thú y. Con vật khoẻ chịu rét tốt hơn con vật mang bệnh.
Tính lịch gieo mạ chiêm xuân theo khuyến cáo của khuyến nông, thường có khuyến cáo gieo mạ vào khoảng thời gian tránh rét đậm và có biện pháp che phủ. Để dự phòng thóc giống cho việc gieo lại nếu mạ chết.
Câu hỏi thường gặp
Mạ bị rét chuyển màu đỏ có cứu được không?
Mạ chỉ đỏ đầu lá, gốc còn xanh cứng thì khi trời ấm có thể hồi lại. Mạ đỏ cả cây, gốc thối thì đã chết, phải gieo lại.
Nhiệt độ bao nhiêu thì không nên cấy lúa?
Các khuyến cáo thời vụ ở miền Bắc thường có ngưỡng nhiệt độ không nên gieo cấy. Nghe bản tin, xem khuyến cáo của khuyến nông địa phương, không cấy khi đang có rét đậm rét hại.
Che nylon cho mạ suốt ngày có được không?
Không nên, vì ban ngày có nắng dưới nylon rất nóng và bí, mạ dễ bị bỏng và yếu. Che ban đêm, mở ban ngày.
Đốt lửa sưởi cho trâu bò trong chuồng có an toàn không?
Có thể làm nếu có người trông, đặt xa rơm, chuồng thông thoáng để không ngạt khói. Nguy cơ cháy chuồng là có thật, nên cẩn thận.
Sương muối có hại cho người không?
Sương muối chủ yếu hại cây trồng. Người đi làm sáng sớm những ngày đó cần mặc ấm, đi ủng, tránh nhiễm lạnh.
